IJsselstein is een stad en gemeente in de Nederlandse provincie Utrecht. De gemeente IJsselstein herbergt 34.222 inwoners op een oppervlakte van 21,62 km² (waarvan 0,46 km² water). IJsselstein dankt zijn naam aan de Hollandse IJssel.
Geschiedenis en architectuur van IJsselstein IJsselstein ontstond als nederzetting in de buurt van kasteel IJsselstein, dat in 1279 voor het eerst wordt genoemd, toen het in het bezit kwam van Gijsbrecht van Amstel, die zich later ook Gijsbrecht van IJsselstein ging noemen.
Vermoedelijk tussen 1331 en 1360 kreeg IJsselstein stadsrechten. Omstreeks 1390 werd het ommuurd, mogelijk voor de tweede keer. In 1418 werd het verwoest door de Utrechters en in 1466 door bendes uit Gelderland. Bij de wederopbouw na 1466 werd een gebied ommuurd dat maar ongeveer half zo groot was als daarvoor: het gebied IJsselstein gevormd door de huidige wijk Nieuwpoort viel erbuiten. De 15e-eeuwse gracht is er nog, maar vanaf 1852 zijn de muren grotendeels afgebroken. In 1551 kwam IJsselstein in het bezit van Willem van Oranje als gevolg van diens huwelijk met Anna van Egmond en Buren.
De Hervormde Kerk, oorspronkelijk gewijd aan de heilige Nicolaas van Myra en gesticht door Gijsbrecht van Amstel, dateert gedeeltelijk uit 1309, maar is grotendeels laat 15-eeuws, waarschijnlijk een gevolg van de verwoestingen in 1466. In de kerk van IJsselstein bevindt zich een grafmonument met daarop vier liggende beelden, waaronder een van Gijsbrecht.
De kerktoren kwam vermoedelijk gereed in 1535 en is waarschijnlijk gebouwd onder leiding van de architect Alessandro Pasqualini uit Bologna. Hij geldt als een van de belangrijkste voorbeelden van vroege Renaissance-architectuur in Nederland. De opvallende spits is een Amsterdamse School-ontwerp van architect Michel de Klerk, dat na diens dood werd uitgevoerd.
De rooms-katholieke Sint-Nicolaasbasiliek in IJsselstein dateert uit 1885-1887 en is een grote neogotische kerk naar ontwerp van architect Alfred Tepe.
Kasteel IJsselstein werd in 1417 gesloopt, maar zo'n vijftig jaar later herbouwd in opdracht van Frederik van Egmond. In 1888 werd het afgebroken, op de toren na.
Rond 1815 werd IJsselstein, tot dan een zelfstandige baronie, bij de provincie Utrecht gevoegd. Tot ver in de 19e eeuw groeide IJsselstein nauwelijks. Rond 1865 had IJsselstein slechts 3275 inwoners. Vooral na de Tweede Wereldoorlog breidde IJsselstein zich sterk uit, ook aan de andere kant van de Hollandse IJssel.
Korenmolen de Windotter staat aan de zuidwestzijde van de stadswal in IJsselstein en is in 1987 helemaal gerestaureerd.
Infrastructuur in IJsselstein IJsselstein ligt ten westen van de voormalige groeikern Nieuwegein en is met sneltramlijn 61 verbonden met het centrum van Nieuwegein en Utrecht. De A2 vormt de scheidslijn tussen IJsselstein en Nieuwegein. Door IJsselstein stroomt de Hollandse IJssel.
IJSSELSTEIN IJsselstein Nederlandse Utrecht gemeente km² Hollandse IJssel
IJsselstein
IJsselstein Gijsbrecht Amstel Omstreeks Utrechters Gelderland ommuurd gebied Nieuwpoort bezit Willem Oranje Egmond Buren
De Hervormde Nicolaas grotendeels gevolg Gijsbrecht
De waarschijnlijk Alessandro Pasqualini Bologna Renaissance-architectuur Nederland Amsterdamse School-ontwerp architect Michel Klerk diens Sint-Nicolaasbasiliek dateert Alfred Tepe
Kasteel later Frederik afgebroken provincie inwoners Vooral Tweede Wereldoorlog IJssel
Korenmolen Windotter Nieuwegein tussen IJssel