Woudenberg (Nedersaksisch: Wombaarg) is een gemeente en plaats in de Nederlandse provincie Utrecht. Woudenberg telt 11.725 inwoners en heeft een oppervlakte van 37,72 km². Binnen de gemeentegrenzen van Woudenberg liggen geen andere dorpen, maar wel een deel van de buurtschap Moorst.
Geschiedenis van Woudenberg In 1131 schenkt de bisschop van Utrecht aan de St. Laurensabdij te Oostbroek het gebied Hengistcoto. De naam Henschoten is hierin terug te vinden welke tegenwoordig nog steeds wordt gebruikt voor het bosgebied en het daarin gelegen recreatiemeer. In de kern van Hengistcoto bouwen de monniken van de abdij een curtis (boerderij met omwalling). Deze lag ter hoogte van het huidige kruispunt van de wegen van Austerlitz naar Woudenberg en Doorn naar Amersfoort. Dit kruispunt heet Quatre-Bras. Het ligt aan de voet van de heuvel waar in 1804 de Pyramide van Austerlitz verrijst.
In 1133 verkoopt de bisschop aan dezelfde abdij en aan drie particulieren ca. 500 hectaren moerassig land ten oosten van Henschoten gelegen in het Westerwoud. In het centrum van dit gebied ontstaat na 1240 de dorpskern van Woudenberg.
De ontginning van het laaggelegen gebied is in die ruim 100 jaar nauwelijks van de grond gekomen. In 1240 besluit de abdij om de ca. 500 hectaren grond in erfpacht uit te geven aan de edelman Philips van Rijningen uit Wijk bij Duurstede. Deze gaat voortvarend aan de gang. Om het gebied te kunnen ontwateren worden sloten gegraven en de aarde wordt gebruikt op dijkjes op te werpen. Er ontstaat een doorgaande west-oost verbinding richting Scherpenzeel en enkele noord-zuid liggende ontginningsassen: Ekris, Weteringsedijk en Griftdijk.
Rond 1280 is een behoorlijke slag gemaakt: arbeiders van buiten hebben het gebied van Woudenberg ontsloten en het land is opgedeeld en grotendeels in leen uitgegeven. Philips' kleinzoon Jan van Rijningen laat nu een burcht bouwen in zijn territorium in het Woud: de 'Woudenburcht'. Dit stond op de huidige kruising Vondellaan/'t Schilt, vlak ten zuidwesten van de dorpskern van Woudenberg.
In 1340 komt Woudenberg in handen van Jan van Culemborg en in 1352 verkoopt deze het weer aan Gijsbert van Abcoude. Jan van Culemborg junior is het met de beslissing van zijn vader niet eens. Hij overvalt daarom het kasteel, houdt 17 weken stand, totdat een leger van de bisschop van Utrecht het in 1353 inneemt en verwoest. De rust is weergekeerd in het grensgebied met Gelre. De stenen worden gebruikt om de kerk een opknapbeurt te geven. Is al in 1309 is sprake van een kapel in Woudenberg. Deze kerk staat er, in zeer gewijzigde vorm, nu nog; het is de Woudenbergse dorpskerk. Bij de restauratie in 1988 zijn muurdelen gevonden die gemaakt leken te zijn van deze 14e-eeuwse stenen.
Kort na 1400 zijn er veel bouwactiviteiten: er wordt een toren met klokken erin tegen de kerk aangebouwd, kasteel Geerestein, ridderhofstad Groenewoude op Ekris en een tweede slot Woudenberg tussen Achterstraat en Middenstraat. Van dit laatste slot zijn bij bouwwerkzaamheden rond 1990 sporen van de oude grachten teruggevonden. Van het kasteel Groenewoude is nu nog het koetshuis te vinden; accountantskantoor De Kruijff is er in gevestigd. Kasteel Geerestein tenslotte is nog helemaal intact. Het staat aan de Geeresteinselaan; architectenbureau Inbo heeft er zijn hoofdkantoor.
Het gebied van Woudenberg van ca. 500 hectaren werd begrensd de door de lijn Zegheweg-Rumelaarseweg. Het gebied ten oosten hiervan hoorde onder Amerongen en was voor 1352 al in het bezit van eerder genoemde Gijsbert van Abcoude. Zijn bezittingen in dit deel van het Sticht van Utrecht sloten met de verwerving van de ca. 500 hectaren in 1352 nu naadloos op elkaar aan. Al snel resulteerde dit in een bestuurlijke samenvoeging onder de schepenen van Woudenberg. Geerestein is altijd zelfstandig geweest en pas in 1812 met Woudenberg in één gemeente opgegaan.
Woudenberg werd in de achttiende eeuw bekend in de streek door het grootschalig verbouwen van tabak. Een straatnaam herinnert er nog aan: waar vroeger enkele tabaksplantages lagen, ligt nu Tabaksland. Woudenberg is gegroeid uit een agrarische kern en rond het jaar 1900 leefden er ruim 2.500 mensen, voornamelijk boeren, ambachtslieden en arbeiders. Tot het eind van de Tweede Wereldoorlog bleef Woudenberg ongeveer hetzelfde als het al honderden jaren was, met een Voorstraat, een Middenstraat, Achterstraat en Uitleg.
Na de Tweede wereldoorlog werd Woudenberg aangewezen als groeikern en werden sinds begin jaren zestig een aantal woonwijken uit de grond gestampt, met onder andere het Zeeheldenkwartier, de J.F. Kennedylaan, de Verzetsheldenwijk, 't Zeeland en het nieuw te bouwen Het Groene Woud. Sindsdien is Woudenberg stapsgewijs uitgegroeid tot een volwaardig functionerende gemeente. De vele transportbedrijven zijn kenmerkend alsmede de lichte industrie.
Ligging van Woudenberg
De gunstige ligging van Woudenberg, in het midden van het land en nog geen tien kilometer van Amersfoort, maakt Woudenberg tot een redelijk bekend dorp. Ook het recreatiegebied Henschotermeer is in de regio bekend bij zonnebaders en wandelaars. Het Valleikanaal loopt dwars door de gemeente Woudenberg en de Utrechtse Heuvelrug en de Gelderse Vallei komen er samen.
De spoorlijn Amersfoort-Kesteren liep van Amersfoort door Woudenberg naar Veenendaal en verder naar Kesteren en Duitsland, maar na de Tweede Wereldoorlog is die in verval geraakt; het deel Leusden-Zuid – Woudenberg – Veenendaal Aansluiting is opgebroken. Plannen om de lijn Amersfoort-Veenendaal weer te openen, werden in juni 2007 geopperd en thans besproken. Dit zou betekenen, dat Woudenberg haar inmiddels zestig jaren in onbruik geraakte station zou heropenen. Het zou hier dan gaan om een zgn. lightrail, hetgeen de bereikbaarheid van kleinere gemeentes als Woudenberg en Leusden enorm zou verbeteren, maar de plannen zijn nog in ontwikkeling.
WOUDENBERG Woudenberg Wombaarg) Nederlandse Utrecht Binnen Moorst
Geschiedenis Woudenberg
In Laurensabdij Oostbroek Hengistcoto Henschoten Austerlitz Doorn Amersfoort kruispunt Quatre-Bras Pyramide bisschop abdij gelegen Westerwoud gebied Woudenberg
De hectaren grond Philips Rijningen Duurstede wordt gebruikt ontstaat Scherpenzeel Ekris Weteringsedijk Griftdijk
Rond Philips' bouwen huidige Vondellaan/'t Schilt dorpskern Woudenberg
In Culemborg verkoopt Gijsbert Abcoude Gelre worden geven Woudenbergse gemaakt kasteel Geerestein Groenewoude Achterstraat Middenstraat Kruijff Kasteel staat Geeresteinselaan; heeft Zegheweg-Rumelaarseweg oosten Amerongen Sticht sloten onder gemeente enkele Tabaksland arbeiders Tweede Wereldoorlog Voorstraat Uitleg jaren andere Zeeheldenkwartier Kennedylaan Verzetsheldenwijk Zeeland Groene Sindsdien Woudenberg
De gunstige bekend Henschotermeer Valleikanaal Utrechtse Heuvelrug Gelderse Vallei Amersfoort-Kesteren Veenendaal Kesteren Duitsland Leusden-Zuid – Aansluiting Plannen Amersfoort-Veenendaal werden zestig Leusden