Zaamslag is een dorp in de gemeente Terneuzen, in de Nederlandse provincie Zeeland. Zaamslag heeft 2980 inwoners (2007) en ligt enkele kilometers ten oosten van de stad Terneuzen.In de omgeving staat Zaamslag bekend als "'t Durp" waaraan ook het sportcomplex van de plaatselijke voetbalvereniging zijn naam dankt. Ook wanneer men over het "Staphorst van Zeeuws-Vlaanderen" spreekt bedoelt men zonder twijfel Zaamslag. Dit komt doordat Zaamslag maar liefst vier kerken telt. Sinds een gemeentelijke herindeling in 1970 valt Zaamslag onder de gemeente Terneuzen. Dit ging destijds niet zonder slag of stoot, totdat de dreiging kwam dat Zaamslag bij de vroegere gemeente Axel gevoegd zou worden.
In de nacht van 29 op 30 april 2008 werd Zaamslag opgeschrikt door geweld van jongeren uit de streek. Hierbij raakte een 56-jarige man ernstig gewond, toen hij de jongeren tot bedaren riep. Hij overleed twee dagen later, de zaak haalde de nationale media.
Stropielekkers
De inwoners van Zaamslag worden ook wel "Stropielekkers" genoemd. Vroeger stond op het dorpsplein van Zaamslag een vat met stroop waar altijd een paar druppels aan bleven hangen. Volgens het verhaal haalden de inwoners van Zaamslag de druppels er met hun vinger af om die vervolgens af te likken. Volgens een andere lezing van het verhaal over de afkomst van de naam Stropielekkers was er een vat met stroop van een kar gegleden en hadden de duigen het niet gehouden. Gevolg dat de stroop uit het kapotte vat lekte en dorpelingen die ervan hoorden, schoten toe, sommigen met kannetjes en kopjes, anderen om hun vingers in de stroop te steken en het zoete goedje daarvan af te likken.
Geschiedenis van Zaamslag
Veelal wordt de geschiedenis van Zaamslag ingedeeld in twee perioden: het Oude Zaamslag en het Nieuwe Zaamslag.Het Oude Zaamslag komt men al rond het jaar 1000 tegen, maar eventueel bestaat Zaamslag al langer. Er zijn vondsten rondom het dorp Zaamslag gedaan die van Romeinse afkomst zijn. Ook is er een stuk boom gevonden met een inscriptie erop die doet denken aan het Runenschrift. Ook werd er eens een stenen beitel gevonden (als hij niet uit een scheepje is gevallen.)
Zaamslag werd vroeger in een gebied gezien met Othene en Aendijcke, een dorp dat sinds 1586 niet meer bestaat. In de Middeleeuwen werd Zaamslag bestuurd vanuit Vlaanderen, beter gezegd: Gent.
Sinds de dertiende eeuw kent men Tempeliers in Zaamslag. Ze bezaten een eindje buiten Zaamslag de Tempel van Zaamslag. Na de Tempeliers, die in 1312 afgeschaft werden, waren de onder andere de Johannieters de eigenaars. Men weet dat ze door ridder Gerard van Maelstede begiftigd werden met landerijen in 1282, tot opbouw van de Heilige Tempel te Zaamslag. Op de commanderij, die overigens niet veel verschilde dan een gewone boerderij, waren onder andere een kapel en een begraafplaats aanwezig. De commanderij was omringd door een gracht met een houten brug en had zeker een aantal stenen gebouwen. Dit is ons onder andere overgeleverd door Van der Baan (19de eeuwse bewoner van Zaamslag) die zegt dat er nog vorm van grachten, fundamenten en palen waarop de brug gelegen had te zien waren. Tijdens vroege opgravingen zouden dan ook onderaardse gewelven en munten met 'Karel V' gevonden zijn. Want in 1586 is de commanderij door overstroming verloren gegaan. Tegenwoordig is er eigenlijk niets meer van te zien.
Het dorp 'Zaemslacht' bestond in de Middeleeuwen waarschijnlijk uit boerderijen en simpele huizen met het kasteel De Torenberg (1193) ernaast. In de kern van Zaamslag, dat min of meer dezelfde vorm had als het huidige plein, stond een kapel, gewijd aan St Maarten.
Wanneer men ook tegenwoordig naar het Plein rijdt, is het duidelijk te zien (vooral vanaf Terneuzen) dat het Plein hoger gelegen is. Dat is mogelijk een verklaring voor de ligging van Zaamslag. Toch is het regelmatig door overstromingen getroffen, onder andere in 1404 en 1530.
In de Tachtigjarige Oorlog kwam Terneuzen (toen nog een kleine vesting) in handen van de Spanjaarden in 1583. Hierdoor kwamen vijandige troepen tegenover elkaar te liggen, met strooptochten als gevolg. Aan de brandstichting van 3 februari 1584 herinnert nog een versje: "Anno vijftienhondert tagtig en viere
den derde februari dagh
toen zag men Zaamslagh
staan in gloeijende viere
gedaan doort volk van 's Graven holach
dat op de schanse binnen Ter Neuse lach."
Om Axel vrij te houden van de Spanjaarden is de het land rondom Zaamslag onder water gezet in 1586. Hierdoor gingen ook de dorpen Othene en Aendijcke ten onder.
De Torenberg in Zaamslag
De Torenberg (zie dat artikel voor meer informatie) was het kasteel van Zaamslag, gebouwd in 1193. Het kasteel heeft door veldslagen tussen de graafschappen Zeeland en Vlaanderen veel geleden, zo ook bijvoorbeeld in 1385, toen de bevolking vermeldde dat er niets meer over was om te eten en het kasteel in een puinhoop was veranderd. De Torenberg was, in tegenstelling tot de verhalen eromheen, geen eigendom van de Tempeliers, maar van de ambachtsheren van Zaamslag.
Het kasteel in Zaamslag bezat vermoedelijk een voorburcht met kasteelboerderij en een hoofdburcht. Deze hoofdburcht bestond uit een stenen muur die rond een opgeworpen heuvel lag, de Torenberg. Op deze 'berg' stond de toren van het kasteel.
De Torenberg werd verwoest in 1586, toen in de Tachtigjarige Oorlog het gebied rond Zaamslag onder water werd gezet. Alleen de toren bleef staan als baken voor de schepen. Toen Zaamslag weer terug werd ingepolderd, rond 1650, was de toren vermoedelijk zwaar vervallen en eind zeventiende eeuw werd de toren gesloopt. Nu bestaat alleen de heuvel, de Torenberg, nog.
De 'Heerlijkheid Zaamslag' Een heerlijkheid was een vrije plaats in de Middeleeuwen. Zaamslag was in de Middeleeuwen een hoge heerlijkheid, zeer belangrijk.Pas in 1518 wordt Zaamslag onder het gezag van het Axeler Ambacht gesteld. Daarvoor was het er wel bij betrokken, maar Zaamslag was eerder niet afhankelijk.
In de Middeleeuwen werd Zaamslag bestuurd door de Ambachtsheren van Zaamslag. De eerste heer van Zaamslag die bekend is, is heer Jan, omstreeks 980.
Ook een bekende is ridder Robert van Zaamslag, vermoedelijk vermoord in 1325. De heerlijkheid behoorde toe aan Heer Emanuel Prins van Croij en van Salve, ook baron van Maldegem. Dit zou de gelijkenis met het wapen van Maldegem eventueel verklaren. In 1379 werd Zaamslag als huwelijksgeschenk gegeven aan Catharina van Maldegem. Na haar kwam Zaamslagin bezit van Gillis van Zuijlen. Waarschijnlijk was het zijn zoon, Florens, die de titel en wapen van Zaamslag zou hebben aangenomen. Florens overleed in 1444 en zijn zoon, ook Florens, volgde zijn vader op. Hij stierf na een veldslag bij Luijk. Hij was getrouwd met Johanna van Zaamslag, maar zij overleed zonder kinderen ter wereld gebracht te hebben. Daarom trouwde Florens met Josijne de Milano. Hun dochter, Florence, trouwde met Antonij van Heetvelde, waardoor Zaamslagg nu in handen kwam van de familie Van Heetvelde. Hun zoon Aarnout van Heetvelde volgde zijn vader op. Hij stierf kinderloos op 3 april 1559 en werd begraven te Brussel. Hierdoor kwam Zaamslag in handen van zijn zus Anne. Zij was getrouwd met Maximiliaan de Quarré. Hun zoon Anthonie de Quarré volgde Aarnout van Heetvelde op. Hij woonde en bleef ook wonen in Brussel. Maximiliaan de Quarré volgde zijn vader Anthonie op en na hem ging Zaamslag naar zijn zus Barbara. Zij was getrouwd met Philips de Fourneau. Hun zoon Hendrik Christoforus was de laatste rooms katholieke heer van Zaamslag. En toen verdween Zaamslag door oorlogshandelingen onder de golven.
In 1646 werd Zaamslag verkocht aan Jan Melis, heer van Saeftinghe (en dat terwijl Zaamslag een stuk verdronken land was!). Hij verkocht Zaamslag weer, aan Gerard van der Nisse, op 19 januari 1647. Hij was Gecommiteerde van de Generaliteit van Den Haag. Zo was het gebied overgegaan naar de Nederlanders, waar het sindsdien is gebleven. Hij was daardoor de eerste protestantse heer van Zaamslag. In 1648 ontvangt hij toestemming tot het herinpolderen van de Zaamslagpolder. Onder zijn bewind werd het dorp weer herbouwd.
Nadat er door vele verervingen een einde komt aan het bewind van de Van Heetveldes, kwam Zaamslag toe aan Johanette Margarete Huijssen. Zij stierf in 1724. Alexander Johan Hieronimus Huijssen volgde haar op.
In 1794 brak een moeilijke tijd aan voor de heren van Zaamslag. Hun bewind werd door de Franse overheersing niet aanvaard. Dat ging zo door tot 1813, toen de Fransen weer vertrokken. Koning Willem I liet de rechten weer herstellen, maar de invloed van de Ambachtsheren was sterk afgenomen. Tijdens de Franse Tijd waren de bewoners gewend aan meer vrijheid.
In de periode 1864 tot 1867 werden de eigendommen verkocht en het archief geschonken aan de provincie. Sindsdien is er geen Heer van Zaamslag meer.
Het Nieuwe Zaamslag Toen in 1648 de Vrede van Münster werd getekend, was er minder kans dat de polders weer onder water gezet zouden worden. Daarom verleenden de Staten van Zeeland op 12 december 1648 octrooi voor het inpolderen van Zaamslag aan Gerard van der Nisse, heer van Zaamslag. Op de plaats van het oude dorp Zaamslag verrees weer een nieuwe dorpskern, met een nieuwe kerk in het midden. Van het oude Zaamslag was niets meer over, behalve de hoofdtoren van het kasteel Torenberg. Er zijn nog enkele gebouwen aan het Plein die nog uit die tijd dateren. Othene kon zich herstellen tot een gehucht, maar Aendijcke kwam niet meer terug.In 1692 werd er toestemming verleend voor het indijken van de Grote Huijssenspolder aan Jonkheer Johan Hieronimus Huijssen, heer van Zaamslag en Aendijcke.
Zaamslag groeide de volgende eeuwen vrij gestaag, en rond 1900 was het niet veel groter dan in de 18de eeuw. Men vermoed dat de Kiezelstraat en de Rozemarijnstraat in de 18de eeuw gevormd zijn. Zaamslag in 1776Zaamslag had een kermis, in de zomermaanden, die later werd afgeschaft. Zaamslagveer, een gehucht ten oosten van Zaamslag, was lang de plek waar het overzetveer Zaamslag-Stoppeldijk aankwam. Het Hellegat, de waterpassage bij Zaamslagveer, is nu drooggelegd. In 1758 werd er een butskop gevangen, dat 'het monster van het Hellegat' genoemd werd. Nadat het in de Zaamslagse kerk had gelegen en zelfs nog een tijdje buiten, is het geraamte nu in het Schelpenmuseum te bezichtigen.
Eind 19de eeuw was de 17de eeuwse dorpskerk van Zaamslag vervallen. De dakruiter was vervangen door een toren die voor de kerk was gebouwd. Toen werd de oude (en ook te kleine) kerk afgebroken en rond 1899 werd er aan de nieuwe kerk gewerkt, de huidige PKN-kerk. Dit is zeker al het derde kerkgebouw op deze plek. Nu zijn er vier kerken op Zaamslag, waarvan er drie nog gebruikt worden, te weten: de PKN-kerk, de Christenlijk Gereformeerde Kerk, en de Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt.
In 1977 werd de Gemeente Zaamslag, onder luid protest destijds, opgeheven. Deze gemeente Zaamslag bestond vanaf de Franse tijd. Het oude gemeentehuis staat nog middenin Zaamslag. Daarvoor was een gebouw uit 1788 in gebruik als gemeentehuis, aan het Plein zuid.
Zaamslag en molens Zaamslag heeft in de loop van de tijd veel molens gehad. De oudst bekende stamt uit het jaar 1239, behorende tot de Bijloke van Gent. De molen van Zaamslag stond op 't Sand. Een brief van 23 december 1575 vertelt ons:"hoe Lauwreijs de Keijsere heeft overgelaten een muelene staend op 't sand Tsaemslach." Hij liet de molen over aan "Een goet en inwoondere van Saemslach".
Maar er waren meerdere molens in de omgeving van Zaamslag. Een aantal pachters zijn bekend in 1577: Andries Sack van de molen op 't Sand, aulthier Burghgrave op de nieuwe molen van Bijloke, op de Schreijdijck Aernt Eetvelde. De molen van Zaamslag heeft aan de zuidkant van Zaamslag gestaan en bij rioleringswerkzaamheden en bouwwerkzaamheden achter de Puntstraat zijn in de jaren zestig zijn hier de resten van gevonden. De molens gingen verloren door de inundatie van Zaamslag en omliggende polders in 1586.
Na de inpoldering van Zaamslag in 1650 werden er een nieuwe molen gebouwd in de buurt van de huidige Axelsestraat. Eerste molenaar was Steven Goossen. In de Polderstraat werd in 1803 een houten standerdmolen gebouwd, dat stond ook vermeld op een teerling: C. Geelhoedt 1803. Na wat wisselingen van eigenaren en in ongeveer 1932 werd de molen van Zaamslag gesloopt.
Tegenover de oude molen in de Axelsestraat liet A. Koole in 1864 een nieuwe molen bouwen, een stenen beltmolen. Deze molen werd weer gesloopt in 1918. De oude molen er tegenover verdween al in 1903, nadat de wieken eraf gewaaid waren en er daardoor veel schade was. In de Terneuzensestraat heeft ook een molen gestaan, gebouwd in 1855. De naam van deze molen was de Zonnebloem. In 1922 brandde deze molen af. Ook deze molen werd gesloopt. Nu kent het straatbeeld van Zaamslag geen molens meer.
De ondergrondse tunnels in Zaamslag
In Zaamslagleeft al generatieslang het idee dat er, onder de grond, geheime gangen lopen. Deze zouden naar de Torenberg geleid hebben. Zo werd lang gedacht dat er vanuit de kelder van het huidige PKN-kerkgebouw een tunnel liep naar de Torenbergheuvel.
Over deze tunnels is niets gevonden. Waarschijnlijk zijn ze gewoon oud volks(bij)geloof. Vele plaatsen hebben verhalen over tunnels onder de grond, zoals bijvoorbeeld Axel. Bovendien zou een tunnel niet goed gewerkt hebben in de vochtige kleigrond onder Zaamslag, en de afstand van de Torenbergheuvel naar het Plein is veel te groot voor een middeleeuwse vluchtgang.
Zaamslag had lang een cultuur van volksverhalen. In vele verhalen spelen zich merkwaardige zaken af in en rond Zaamslag. Oude plaatsen als het terrein van de Commanderij van Zaamslag waren een voedingsbodem voor dergelijke verhalen. Over de betrouwbaarheid van enkele verhalen is wel te twijfelen...
Musea in Zaamslag
Er zijn twee bekende musea in Zaamslag, namelijk:
- Het Schelpenmuseum
- Het Minoxmuseum
Waar Zaamslag verder om bekend staat
- de (relatief) vele winkels, waaronder de grootste mannenmodewinkel van Zeeland (Van Westen Mannenmode Plaza)
- een schelpenmuseum met een exclusieve collectie schelpen en dergelijke
- alsmede een maquette van "De Torenberg", een kasteel dat in vroeger tijden in Zaamslag heeft gestaan en waarvan men volgens de verhalen de toren tot in Vlissingen heeft kunnen zien
- de trainer van V.V. Zaamslag was oud-profvoetballer Dennis de Nooijer (sinds eind 2005 tot eind seizoen 2006 - 2007)
- bijnaam van de inwoners van Zaamslag: stropielekkers (strooplikkers)
- bezoeken van koningin Wilhelmina en Juliana.
ZAAMSLAG Zaamslag Terneuzen Nederlandse Zeeland Durp" Zeeuws-Vlaanderen" Sinds gemeente zonder Hierbij jongeren inwoners Vroeger Volgens druppels verhaal Stropielekkers stroop Gevolg Zaamslag
Veelal Nieuwe Romeinse afkomst Runenschrift gevonden Othene Aendijcke bestaat Middeleeuwen Vlaanderen Gent
Sinds Tempeliers Tempel onder andere Johannieters Gerard Maelstede werden Heilige waren commanderij stenen Zaamslag) Tijdens Tegenwoordig Torenberg stond kapel Maarten
Wanneer Plein Terneuzen) gelegen Tachtigjarige Oorlog Spanjaarden Hierdoor februari Zaamslagh viere Graven Neuse rondom Zaamslag
De kasteel heeft niets Zaamslag
Het hoofdburcht bestond gebied water gezet Alleen toren vermoedelijk heuvel Zaamslag'
Een wordt Axeler Ambacht Daarvoor bestuurd Ambachtsheren bekend ridder Robert heerlijkheid Emanuel Prins Croij Salve Maldegem eventueel Catharina Zaamslagin Gillis Zuijlen Waarschijnlijk Florens wapen overleed Luijk Johanna hebben Daarom Josijne Milano Florence trouwde Antonij Heetvelde Zaamslagg handen Aarnout volgde vader stierf april Brussel getrouwd Maximiliaan Quarré Anthonie bleef Barbara Philips Fourneau Hendrik Christoforus Melis Saeftinghe verkocht Nisse Gecommiteerde Generaliteit Nederlanders eerste Zaamslagpolder Onder bewind Heetveldes Johanette Margarete Huijssen Alexander Johan Hieronimus Franse Fransen Koning Willem provincie Sindsdien Zaamslag
Toen Vrede Münster zouden worden Staten plaats nieuwe enkele gebouwen herstellen terug toestemming Grote Huijssenspolder Jonkheer Aendijcke
Zaamslag Kiezelstraat Rozemarijnstraat later afgeschaft Zaamslagveer gehucht oosten Zaamslag-Stoppeldijk Hellegat Hellegat' genoemd Nadat Zaamslagse buiten Schelpenmuseum eeuwse vervallen gebouwd huidige PKN-kerk zeker derde kerken Christenlijk Gereformeerde Vrijgemaakt
In Gemeente destijds vanaf staat gemeentehuis bekende Bijloke december Lauwreijs Keijsere Tsaemslach" molen Saemslach"
Maar molens omgeving aantal Andries Burghgrave Schreijdijck Aernt Eetvelde Puntstraat gingen verloren polders Axelsestraat Eerste Steven Goossen Polderstraat houten Geelhoedt Koole gesloopt tegenover verdween daardoor Terneuzensestraat gestaan Zonnebloem Zaamslag
In Zaamslagleeft vanuit PKN-kerkgebouw Torenbergheuvel
Over tunnels verhalen grond bijvoorbeeld Bovendien tunnel gewerkt Torenbergheuvel plaatsen Commanderij Zaamslag
Er Minoxmuseum Westen Mannenmode Plaza) dergelijke Torenberg" vroeger waarvan Vlissingen Dennis Nooijer Wilhelmina Juliana