Spijkenisse is een plaats en gemeente in de Nederlandse provincie Zuid-Holland op het eiland Putten. Spijkenisse telt 72.652 inwoners en beslaat ruim 30 km², waarvan 4,07 km² water. Qua inwoners is Spijkenisse de 42e gemeente van Nederland en de derde plaats binnen de Stadsregio Rotterdam. Spijkenisse grenst in het zuiden en oosten aan Bernisse en Korendijk en in het noorden en westen aan Albrandswaard en Rotterdam. De kernen Hekelingen (tot 1966 een aparte gemeente), Den Hoek en Beerenplaat vallen tevens binnen de gemeente Spijkenisse.
Geschiedenis van Spijkenisse
Het gebied waar Spijkenisse nu ligt wordt al zeer lang bewoond. Archeologisch onderzoek heeft uitgewezen dat de eerste sporen van bewoning in het Maasmondgebied dateren van ongeveer 10.000 jaar geleden. Toen werkten er vissers (steurvangers) en jagers in het moerassige gebied van het huidige Spijkenisse. De middeleeuwse dorpskerk is het oudste gebouw in Spijkenisse. De naam Spickenisse treft men voor het eerst in een bron van het jaar 1231 aan. Spijkenisse dankt zijn naam aan de woorden spieke (spits) en nesse (letterlijk neus); een spits stuk uitstekend land langs een rivier.
Spijkenisse is ontstaan als een boeren- en vissersgemeenschap aan een kreek van de Oude Maas. Op de noordoever vormde zich een woondijk, de huidige Voorstraat. De huizen, de akkers en een stenen kerkgebouw daaromheen groeide uit tot dorpskern van Spijkenisse. De middeleeuwse Oude Kerk en het Marktplein bestaan nog steeds en zijn een bezienswaardigheid, evenals de molen aan het Noordeinde. In de 16e eeuw werd Spijkenisse enkele malen getroffen door overstromingen. In de 17e en 18e eeuw werd Spijkenisse getroffen door branden. Door deze rampen werd de welvaart en economische groei in het gebied belemmerd. De Heer van Putten had zeggenschap over het grondgebied. Het wapen van die familie wordt tegenwoordig gebruikt als het stadswapen. In 1459 ging de Heerlijkheid Putten, waaronder Spijkenisse, over naar Philips van Bourgondië. In 1581 kwam het gebied onder de macht van de Staten van Holland.
Van 1817 tot 1966 waren Spijkenisse en Hekelingen twee zelfstandige gemeenten onder één burgemeester. Na de Tweede Wereldoorlog was Spijkenisse nog bescheiden van omvang (ca. 2500 inwoners), maar vanaf de jaren '60 en jaren '70 is Spijkenisse als groeikern uitgegroeid tot het huidige grotestadsformaat. Momenteel werkt Spijkenisse hard aan het ontgroeien van haar status van groeikern door het actuele Centrumplan: Een omvangrijk project dat Spijkenisse een groter en meer divers centrum moet geven.
Ontwikkeling van dijkdorp, via groeikern naar stad
De samenstelling van de bevolking van Spijkenisse bestond tot het midden van de twintigste eeuw vooral uit ambachtslieden en boeren die generaties lang afkomstig waren uit de directe nabijheid van Spijkenisse. Spijkenisse ligt tot 1903 op een eiland zonder vaste oeververbindingen en daardoor blijft vinden er weinig verhuisbewegingen plaats van en naar Voorne-Putten. Pas sinds de aanleg van een vaste oeververbinding met Rotterdam kwam er meer diversiteit in de bevolking.
In de jaren '60 van de twintigste eeuw groeit Spijkenisse door haar ligging ten opzichte van de groeiende Rotterdamse havens. Veel werkende Rotterdammers vestigen vervolgens in Spijkenisse om dichter bij het werk te kunnen wonen (vanaf de jaren '60 in Spijkenisse Noord, Sterrenkwartier en Groenewoud). In deze periode ontwikkelt Spijkenisse zich in een iets hoger dan normaal liggend tempo van een dorp tot een kleine woonplaats van 25.000 inwoners in 1973. In deze periode verandert de bevolkingssamenstelling waardoor de 'oorspronkelijke' Spijkenisser uit de dorpstijd vrijwel geheel opgaat tussen de 'nieuwe' Spijkenisser bevolking die voor een omvangrijk deel vanuit Rotterdam (en omgeving) zich komt vestigen. Ook het eeuwenoude dialect moet daarbij plaatsmaken voor het Rotterdams.
In het jaar 1977 aanvaardde de gemeente Spijkenisse status van groeikern met een verhoogde taakstelling. Deze groeitaak hield in dat in een periode van vijftien jaar ca. 16.500 woningen gebouwd moesten worden. Het Rijk stelde middelen beschikbaar om de Rotterdamse metro naar Spijkenisse door te trekken. Voorwaarde hiervoor was echter dat het grootste deel van de taakstelling binnen een bepaalde straal van de metrostations moesten worden gebouwd en dat in een kleine straal rond de nieuwe metrostations in een hoge dichtheid moest worden gebouwd.
Het gemeentebestuur van Spijkenisse wilde de groei alleen realiseren door middel van een uitgebreid inspraakproces. De gebieden De Hoek, Groenewoud-Noord, De Akkers en Vriesland werden hiervoor opgedeeld in deelplannen van ca. 300 woningen. Vooraf werden hiervoor uit het enorme woningzoekendenbestand (het zgn stuwmeer) kandidaten geselecteerd. Deze toekomstige bewoners kozen de architekt en gaven in ongeveer 20 inspraakavonden vorm aan het deelplan. Tijdens een van deze avonden werd een zgn. deelplanraad gekozen die de bewoners tot een jaar na de oplevering van de wijk moest vertegenwoordigen. Deze deelplanraad had officiële bevoegdheden zoals het verlenen van de bouwvergunning van het plan en het vaststellen van het bestemmingsplan. In 1980 en 1981 waren er ongeveer 25 van deze deelplanraden in Spijkenisse actief. Cor Lamers, de latere burgemeester van Bleiswijk en Houten, was de eerste deelplanraadsecretaris.
In de eerste groeikernjaren werd geen hoogbouw in Spijkenissegebouwd (meer dan vier verdiepingen) maar voor het overgrote deel eengezinswoningen waarbij koop en huur volledig werden gemengd. Deze woningen worden voor het overgrote deel betrokken door woningzoekenden uit Rotterdam, Schiedam en Vlaardingen. In de jaren tachtig groeit het inwonertal van Spijkenisse snel naar bijna 70.000 inwoners waarvan verreweg het grootste deel in de wijk De Akkers komt te wonen (daarnaast ook in Vriesland, De Hoek en Vogelenzang). In tegenstelling van wat vaak wordt gedacht ("Spijkenisse is een stad met lage inkomens") heeft Spijkenissee vooral de middeninkomens uit Rotterdam weggetrokken.
Het hoge bouwtempo, de grote aantal woningen per hectare en het ontbreken van hoogbouw hebben bijgedragen tot de eenvormige uitstraling die deze 'groeikernwijken' hebben gekregen.
Ondanks dat de groei van Spijkenisse niet direct zorgde voor een echte stadse sfeer in het voormalige Spijkenisse, bleek Spijkenisse wel de problemen van grote steden te ervaren. Dat Spijkenisse in deze periode in een identiteitscrisis raakt noemen aantallen Spijkenissers hun woonplaats liefkozend 'Spijkcity of Spikecity'. Na deze periode stabiliseert het inwoneraantal. Spijkenisse bouwt na de taakstellende groeitijd weer meer duurdere woningbouw (Schenkel, Maaswijk) en kampt met vertrekkende inwoners uit oudere wijken naar andere gemeenten en een blijvende groei van inwoners uit Rotterdamse wijken die gesaneerd worden (bijvoorbeeld Pendrecht). Hierdoor wordt de bevolkingssamenstelling verder gemêleerd door de instroom van grotere groepen immigranten.
In de 21e eeuw slaat Spijkenisse een nieuwe koers in om na decennia van woningbouw de kwaliteit van het immers nog steeds karakterloze imago wat Spijkenisse nog steeds in de ogen van vele Nederlanders heeft op te poetsen: In een Stadsplan 2010/2020 besluit Spijkenisse het centrum zowel kwalitatief (sfeer en uitstraling) als kwantitatief (aantallen winkels) grondig te herinrichten; luxere voorzieningen te bouwen (publiekstrekkend) en bestaande (woning)bouw te herontwikkelen. Dit is tevens noodzakelijk gebleken om bewoners met nieuwe midden- en hogere klasse inkomens te lokken naar Spijkenisse die in de voorgaande decennia vooralsnog grotendeels Spijkenisse links hebben laten liggen. Juist voor deze inkomensgroepen wordt aan de zuidkant ruimte vrijgemaakt voor luxueuze woningbouw (in het dorp Hekelingen en Maaswijk-Landgoed); wordt op klassieke stijl een industrielocatie herontwikkeld tot klassiek ogende woningbouw (Centrum-Staalmeesters; Vierambachten) en wordt een nieuwe stadswijk ontwikkeld direct aan de Maas (De Elementen).
Ligging, infrastructuur, bereikbaarheid en openbaar vervoer
Verbindingen met het vasteland en het achterland Spijkenisse ligt middenin het Rijn-Maasdelta. De rivieren Oude Maas en Spui, de kanalen Bernisse en Hartelkanaal en verderop ook de Noordzee, Nieuwe Maas en Nieuwe Waterweg omzomen de plaats en vormen van oudsher natuurlijke barrières. Spijkenisse heeft -net als andere dorpen op Voorne-Putten eeuwenlang een enigszins geïsoleerde ligging gehad ten opzicht van het vasteland van Holland. Pas bij de opening van de Spijkenisserbrug over de Oude Maas (geopend in 1903) werd het contact met IJsselmonde en Rotterdam gestimuleerd. Hierdoor werd Spijkenisse (en de rest van Voorne-Putten) uit haar isolement gehaald. In de jaren '70 werd deze brug vervangen door een deel van de oude Moerdijkbrug, maar de portalen zijn behouden en herplaatst.
Vanaf Voorne-Putten zijn sinds de eerste brug enkele verbindingen gemaakt met het noordelijk gelegen havengebied van Rotterdam (waaronder de Hartelbrug bij Spijkenisse), maar deze sluiten gezamenlijk slechts op één punt net ten noorden van Spijkenisse (Botlektunnel en Botlekbrug) aan op Rotterdam. Naar het zuiden toe is Spijkenisse ontsloten richting Goeree-Overflakkee via de Haringvlietdam; richting de Hoekse Waard via een veerpontverbinding met Nieuw-Beijerland vanaf Hekelingen en een toeristisch fietsveer tussen Beerenplaat, Oud-Beijerland en Rhoon, echter geen van deze verbindingen naar het zuiden zijn zo overbelast als de eerder genoemde verbindingen richting Rotterdam. Het is tegenwoordig dan ook landelijk bekend dat dit deel van Nederland zeer slecht bereikbaar (en ontsloten) is, vooral in spitsuren.
Stoomtram en metro in Spijkenisse
De Spijkenisserbrug is in eerste instantie geopend als trambrug. In een tijd dat de auto nog geen gemeengoed was en spoorverbindingen economisch van groot belang waren, moest Voorne-Putten ook mee in de vaart der volkeren. De (stoom)tram van de Rotterdamsche Tramweg Maatschappij werd aangelegd, die langs de Groene Kruisweg naarBrielle en door de polder naar Hellevoetsluis liep. Deze lijn is door de oprukkende auto en autobus op 14 februari 1966 gestaakt. Tegenwoordig is de trambaan een fietspad.In 1985 werd (in verband met de groeikern-verstedelijking) Spijkenisse wederom bereikbaar per rails, dit keer door aansluiting op het Rotterdamse metronet.
Tussen Randstad, havens, industrie en polders, dorpjes en rust
Het feit dat Spijkenisse het dorpse leven voorgoed vaarwel heeft gezegd betekent niet dat Spijkenisse -dat bekend staat een slaapstad te zijn onder de rook van Rotterdam en industrie- niets hiervan heeft weten te behouden. Doordat Spijkenisse direct aansluit op de havens en Rotterdam aan de noordkant is hier weinig van te zien. Kijkende naar het westen en zuiden is dit geheel anders. De stedelingen kunnen zich vermeien in het rustieke (Zeeuws aandoende) achterland, met dorpjes als Simonshaven, Zuidland en Biert en de in het jaren '80 weer uitgebaggerde rivier de Bernisse.
Centrumplan van Spijkenisse In het centrum van Spijkenisse wordt volop gebouwd. Deze bouw is een deel van het "Centrumplan." Dit is een project om in Spijkenisse een geheel nieuw stadshart te creëren. Spijkenissers noemen het centrum van hun stad ook wel "het dorp".
Projecten van het Centrumplan in Spijkenisse
- CityPlaza. Dit is een groot wooncomplex met winkelruimte eronder. (Inmiddels gereed)
- Tijdelijke bibliotheek (gereed)
- Tijdelijk theater De Stoep aan de Schenkelweg (gereed)
- Staalmeesters en Staalmeesters-Noord (gereed)
- Nieuw winkelcentrum op de plaats van de oude bibliotheek (Gereed, officieel geopend op 15 september)
- Nieuwe wijk "De Elementen" aan de Maas. Onderverdeeld in deel projecten "de dijk", "het land" en "de haven".
- Stadsplein. Op de plaats van het parkeerterrein in de Gorsstraat zal ongeveer 9000m2 winkelruimte komen. Tevens zullen er boven de winkels huizen worden gebouwd. Dit wordt ook de locatie van het nieuwe theater. Tevens komt er een groot plein waarop evenementen georganiseerd kunnen worden. (sloop huidige bebouwing reeds gestart)
- Nieuwe bibliotheek
- Nieuw theater
- Nieuwe discotheek
SPIJKENISSE Spijkenisse Nederlandse Zuid-Holland Putten km² gemeente Nederland plaats Stadsregio Rotterdam Bernisse Korendijk Albrandswaard Hekelingen Beerenplaat binnen Spijkenisse
Geschiedenis Spijkenisse
Het Archeologisch Maasmondgebied gebied Spickenisse huidige Voorstraat middeleeuwse Marktplein Noordeinde getroffen wordt Heerlijkheid Philips Bourgondië Staten Holland
Van onder Tweede Wereldoorlog jaren Momenteel groeikern Centrumplan waren eiland Voorne-Putten vaste twintigste Rotterdamse Rotterdammers Noord Sterrenkwartier Groenewoud) inwoners periode Spijkenisser bevolking omvangrijk vestigen Rotterdams
In status Voorwaarde taakstelling moesten worden gebouwd kleine straal metrostations groei Groenewoud-Noord Akkers Vriesland hiervoor woningen Vooraf werden ongeveer Tijdens bewoners moest deelplanraad Lamers burgemeester Bleiswijk Houten eerste Spijkenissegebouwd overgrote Schiedam Vlaardingen groeit waarvan grootste wonen Vogelenzang) heeft Spijkenissee vooral hebben grote Spijkenissers woonplaats Spikecity' Maaswijk) gemeenten wijken Pendrecht) Hierdoor bevolkingssamenstelling nieuwe woningbouw steeds Nederlanders Stadsplan centrum tevens decennia Juist Maaswijk-Landgoed); Vierambachten) direct Elementen)
Ligging Rijn-Maasdelta Hartelkanaal Noordzee Nieuwe Waterweg andere ligging vasteland Holland Spijkenisserbrug IJsselmonde Voorne-Putten) Moerdijkbrug sinds enkele Hartelbrug Spijkenisse) één noorden Botlekbrug) zuiden Goeree-Overflakkee Haringvlietdam; richting Hoekse Waard Nieuw-Beijerland vanaf tussen Oud-Beijerland Rhoon echter verbindingen tegenwoordig metro Spijkenisse
De Rotterdamsche Tramweg Maatschappij langs Groene Kruisweg Hellevoetsluis Tegenwoordig bereikbaar Randstad havens bekend behouden Doordat weinig Kijkende westen geheel kunnen dorpjes Simonshaven Zuidland Biert Bernisse
Centrumplan Spijkenisse
In project noemen Spijkenisse
- CityPlaza groot Tijdelijke Tijdelijk Stoep Schenkelweg (gereed) Staalmeesters Staalmeesters-Noord Nieuw bibliotheek geopend Elementen" Onderverdeeld "het "de Stadsplein Gorsstraat winkelruimte Tevens huizen theater