Veenwouden (officieel, Fries: Feanwâlden) is een dorp in de gemeente Dantumadeel in de Nederlandse provincie Friesland. Het dorp telt 3714 inwoners. Veenwouden ligt op geringe afstand van de steden Leeuwarden, Drachten en Dokkum. Tezamen met Veenwoudsterwal vormt Veenwouden een dorpsmeenschap. Tevens behoren de buurtschapen Buitenveld, Kuikhorne en Heidstreek tot het dorp. Doordat het dorp is gelegen aan de Spoorlijn Groningen - Leeuwarden heeft Veenwouden zich ontwikkeld tot een forensengemeente. Op Station Veenwouden stopt 2 keer per uur een stoptrein in beide richtingen.

Geschiedenis van Veenwouden
Uit archeologische vondsten is duidelijk geworden dat er al in de Steentijd menselijke activiteit was in de omgeving van Veenwouden. Er zijn vele pijlpunten, vuursteenmateriaal gevonden.

Vroegste geschiedenis van Veenwouden
Veenwouden is ontstaan uit twee dorpen: Eslawald en Sint Johanneswald. Beide dorpen lagen op een hoge zandkop. In het landschap zijn nog enkele terpen zichtbaar waaruit kan worden afgeleid dat er enige bewoning was voordat men begon met het aanleggen van dijken. Toen uiteindelijk in de 11e eeuw dijken werden aangelegd, kwam het omliggende gebied met hoogveen en laagveen droog te liggen. Dit werd in de daarop volgende eeuwen afgegraven.

Zowel Eslawald als Sint Johanneswald hadden hun eigen kerk. De twee plaatsen zijn waarschijnlijk gegroeid na de bedijking; Eslawald waarschijnlijk als eerste. Twee parochies op korte afstand van elkaar waren in die tijd niet levensvatbaar. Waarschijnlijk heeft Sint Johanneswald een overwicht gekregen door de bouw van de Schierstins omstreeks 1300. Dit is het enige overgebleven steenhuis van Friesland. Een soortgelijk gebouw is gerelateerd aan de beheersing en bescherming van een gebied dat van grote economische waarde was. Het klooster Klaarkamp werd de belangrijkste machtsfactor in Veenwouden; al helemaal nadat zij in 1439 de Schierstins aankochten. Er zijn aanwijzingen dat Eslawald in eerste instantie onder klooster Mariëngaarde viel en pas later onder invloed van Klaarkamp is gekomen. Er zou dus een soort machtsstrijd tussen twee kloosters kunnen hebben plaatsgevonden om grondgebied en turf. Eslawald verdween tussen 1450-1500 als zelfstandige parochie. Het centrum van Veenwouden kwam te liggen in Sint Johanneswald terwijl het voormalige Eslawald een uithoek van het dorp werd. De kerk van Eslawald stortte begin 17de eeuw in. Tot na 1800 vonden de laatste begrafenissen plaats op het kerkhof van het voormalige dorp. In 1875 werd de grond van het Oude Kerkhof verkocht aan particulieren.

Vanaf begin 16de eeuw maken beide dorpsnamen plaats voor de gemeenschappelijke naam Feenwold en later Veenwouden. Het is de enige plaatsnaam dat eindigt op –wouden in plaats van –woude. Dit meervoud heeft te maken met het feit dat het ontstaan is uit twee dorpen.

Uit volkstellingen uit 1749 en 1829 kan een goede inventarisatie worden gemaakt van de verschillende beroepen in Veenwouden. Hieruit valt op te maken dat bij het percentage arbeiders hetzelfde is gebleven. Daarnaast is het aantal in de agrariërs en veenbazen in de tussentijd sterk gedaald terwijl het aantal middenstanders en schippers/vissers juist sterk steeg. Tevens blijkt in 1829 dat ruim 60% van de bevolking in Veenwouden geboren is en dat veel afkomstig zijn uit de zuidelijke buurdorpen Bergum en Hardegarijp. Meer dan negentig procent van de dorpelingen is in dat jaartal protestant.

De Haven in Veenwouden
De ontginningenactiviteit en turfwinning in de Middeleeuwen was aanleiding om vaarten en sloten aan te leggen richting Veenwouden. Deze maakten contact met de noordelijker gelegen wateren, waardoor het dorp in contact staat met het Bergummermeer, Lauwersmeer en in vroegere tijden ook met het Klooster Klaarkamp. De enige vaart die nog bevaarbaar is, is de uitgegraven Veenwoudstervaart. Aan beide kanten van de vaart was vroeger bedrijvigheid en stonden vele huizen. Overigens was er ook een helling aanwezig. In de haven lagen skutsjes, tjalken en andere binnenvaartvrachtschepen die producten vervoerden naar elders. Er werd stro en riet maar vooral turf vervoerd. Vanaf ongeveer 1900 ook cichorei. Na de tweede wereldoorlog raakte de haven langzaam zijn functie kwijt. Tegenwoordig liggen er alleen nog enkele plezierbootjes.

Station, trein en tram in Veenwouden
In 1866 kreeg Veenwouden een treinstation op de lijn Spoorlijn Groningen - Leeuwarden. Het jaar daarop werd tegenover het treinstation het chique stationskoffiehuis ‘’villa Schoonoord’’ gebouwd. Dit bleef bestaan tot 1947. Het treinstation is verschillende malen verbouwd en uitgebreid. Vanwege de hoge onderhoudskosten werd in 1972-1973 het oude stationsgebouw vervangen door een moderner en comfortabeler stationsgebouw.

In 1880 kwam op initiatief van de NTM de eerste tramroute van Friesland gereed: Veenwouden-Dokkum. De tramrails werden in Veenwouden aangelegd over de tegenwoordige Stinsweg, Hoofdstraat en Oosteinde. Een herberg werd omgebouwd tot kolossaal tramstation, alwaar een hotel en het regionale kantoor van de NTM zetelden. Tussen het treinspoor en het tramstation lag een rangeerstation voor de trams. In 1881 werd een tweede tramlijn Veenwouden-Bergum aangelegd. Ook werden er verschillende tramrails aangelegd vóór het treinstation zodat beide vervoersmiddelen goed op elkaar aan sloten. Eerst was op beide lijnen een paardentram aanwezig, vanaf 1913 en 1926 werden deze vervangen door de stoomtram. Nog weer later kwam de motortram. Door de steeds efficiënter wordende bussen kon de tram de concurrentie niet meer aan. Op 5 oktober 1947 reed de laatste tram vanuit Veenwouden. Het voormalige tramstation moest in 1969 plaats maken voor de Rondweg, en is toen afgebroken. De laatste eigenaar was de familie Popma die het hadden omgebouwd tot restaurant. Een nieuw restaurant met dezelfde naam werd enkele tientallen meters verderop gebouwd.

Zuivelfabriek Freia en veemarkt in Veenwouden
Zuivelpionier Mindert Bokma de Boer vestigde zich in 1874 te Veenwouden. Hij ging wonen in de door hem gebouwd grote villa ‘’El Dorado’’ aan de Zuiderweg. In de jaren daarna bouwde hij de zuivelfabriek Freia achter zijn huis, dat werd geopend in 1879. Dit was de eerste zuivelfabriek in Friesland. Na een moeizame start verkocht Bokma de Boer de fabriek al na drie jaar. In de decennia daarna werd de fabriek uiterst winstgevend. Ook de aloude veemarkt van Veenwouden profiteerde van de fabriek. Uit cijfers blijkt dat de markt na 1880 sterk groeide. Op het najaarsmarkt van topjaar 1886 werden bijvoorbeeld in totaal 2250 stuks vee verhandeld. De markt hield op te bestaan in 1921. De naam van de veemarkt leeft tegenwoordig voort in het recent gebouwde winkelcentrum de Koemarkt, die op dezelfde plek staat als waar de markt vroeger werd gehouden.

De fabriekspijp van Freia stak met haar 50 meter boven het hele dorp uit. Het bood werkgelegenheid aan maximaal zestig man. In 1970 sloot de fabriek. Men heeft lang het plan gehad er een museum van te maken, maar in 1991 werd het gedeeltelijk overgebracht naar het openluchtmuseum Arnhem. In Veenwouden stond de fabriek op de plek waar nu de Freiahof is.

Watertoren in Veenwouden
In 1925 werd opdracht gegeven tot de bouw van een watertoren, aan de tegenwoordige Watertorenweg. Het water werd er opgepompt, gezuiverd en via een persleiding getransporteerd naar Leeuwarden. De machines werkten op stoomkracht en toen het stoomtijdperk voorbij was, raakte de toren zijn functie kwijt. In 1957 werd daarom de watertoren afgebroken.

De Sanjes in Veenwouden
Even buiten Veenwouden lag vroeger het bescheiden openluchtzwembad: de Nije Sanjes genoemd. Dit bestond uit twee baden. Het werd aangelegd in het begin van de tweede helft van de twintigste eeuw. Rond 1990 is het zwembad gesloopt. Op dezelfde plek als waar het vroegere zwembad stond, is vanaf 1998 een speelpark gevestigd. Dit is het grootste speelpark van Friesland en heet Sanjesfertier. Enkele jaren later is er naast nog een amusementspark Sanjesplezier geopend. Officieel valt de Sanjes onder Zwaagwesteinde, maar hemelsbreed ligt het dichterbij Veenwouden. Het oude zwembad heeft daarentegen wel altijd tot Veenwouden behoord.

Nieuwbouw in Veenwouden
Tot de negentiende eeuw bestond het dorp voornamelijk uit een lintbebouwing van de Hoek, Achterweg, Hoofdstraat en het Oosteinde. Verder was er nog enige bewoning bij de Haven, het station en aan de zuidelijk gelegen dorpsgrens de Zwette. In de twintigste eeuw is het aantal woningen in Veenwouden sterk toegenomen.
- In de jaren ’20 en ’30 werd het Buitenveld ontgonnen. Voorheen was dit moerassig gebied, erna werden er honderden hectaren weiland gewonnen. Er vestigden zich tientallen boeren.
- In 1934 werden de Falkenaweg en Nieuweweg aangelegd.
- In de jaren ’50 werden straten aangelegd ten zuiden van het centrum. De straten werden onder andere vernoemd naar in de tweede wereld oorlog gevallen dorpsgenoten zoals Johanus Prins.
- Rond 1967 werd de vogelbuurt voltooid in het oosten van Veenwouden. Dit zijn rijtjeshuizen.
- In de jaren ’70 werd de bomenbuurt in het noorden van Veenwouden gebouwd. Dit zijn voornamelijk rijtjeshuizen.
- Vanaf de jaren ’70 werd begonnen met de aanleg en inrichting van het industrieterrein van Veenwouden in het zuiden. In de vier decennia erna is het gebied grotendeels volgebouwd.
- In 1982 werd door prins Bernhard het Tichelkamp in het westen van het dorp geopend. Dit was een wijk met vrijstaande huizen. De straten kregen namen van luchtvaartpioniers. Tegelijkertijd werd de sporthal Hoantserid met bijbehorende sportvelden geopend aan de oostkant van het dorp.
- Eind jaren ’90 werd een nieuwbouwwijk in het noordwesten gebouwd. Deze wordt in de dorpsmond het nieuwe plan genoemd. Het zijn zowel vrijstaande als twee onder één kap woningen.

Voorzieningen in Veenwouden

Kerken in Veenwouden
Veenwouden telt op dit moment vier kerkgemeenschappen en vijf kerkgebouwen.

Johanneskerk in Veenwouden
Deze kerk was tot voor kort de Hervormde Kerk. Recent is het aangesloten bij de PKN waarbij de naam van kerk veranderd is in Johanneskerk. De toekomst van de kerk is onzeker aangezien er twee gemeentes in Veenwouden aangesloten zijn bij de PKN en dit kerkgebouw te klein is voor beide gemeentes. De kerk is voltooid in 1648 zo staat op de toren te lezen. Ook is er een oude Statenbijbel aanwezig die uit die tijd dateert. Pas na honderd jaar kreeg de gemeente haar eigen dominee, daarvoor was er sprake van ‘’gedeelde’’ predikanten met de omliggende dorpen. De kerk heeft een zadeldaktoren die in de kerk is gebouwd met daar boven op een vergulde weerhaan. Opmerkelijk is dat de drempel onder de toegangsdeur van de kerk een Roomse altaarsteen is geweest. De klokken in de toren dateren van 1715 en het uurwerk uit 1798. Een balustrade-orgel kwam gereed in 1890 toen tevens de preekstoel werd gerestaureerd en verplaatst werd van de zijkant naar voren. Tevens zijn antieke kroonluchters, avondmaalzilver, doopbekken en tekstborden aanwezig. In 1924 was er een dreigend tekort van zitplaatsen waardoor men koos om een kreake aan te bouwen. Recentere ingrijpende restauraties vonden plaats in 1971, 1991 en 2004-2005. Van binnen is het interieur van de kerk nu vrij modern en het oorspronkelijke karakter is duidelijker aan de buitenkant zichtbaar.

De kerk heeft ook een pastorie die op enkele tientallen meters afstand staat. Wanneer deze gebouwd is onbekend, waarschijnlijk rond 1780. Het pand heeft een grote tuin. Het is nog steeds in gebruik als pastorie.

Swettetsjerke in Veenwouden
Dit was tot voor kort de Gereformeerde Kerk van Veenwouden. Recent is het aangesloten bij de PKN waarbij de naam is veranderd in Swettetsjerke. De toekomst van deze kerk is onzeker aangezien de PKN gemeente van Veenwouden twee kerkgebouwen heeft en deze kerk aan restauratie toe is. Het pand werd gebouwd in 1871. Daarvoor kwamen de gereformeerden bijeen in Bergum. De pastorie werd gelijk links naast de Kerk gebouwd en heeft die functie nog steeds. Door een steeds grote wordende gemeente werd het pand uitgebreid in 1922-1923. Er werd tevens een klokkentoren op het gebouw geïnstalleerd. De laatste grote renovatie vond plaats in 1954.

Doopsgezinde Kerk in Veenwouden
Op 10 september 1609 kreeg Michiel Saeckes uit Veenwouden een visioen. Hij verkreeg veel bekendheid en door hem is waarschijnlijk een doopsgezinde mennistengemeente in Veenwouden ontstaan. Al in 1691 werd melding gemaakt van een doopsgezinde menistengemeente in Veenwouden. Zij hadden hun schuilkerk in Veenwoudsterwal, in een pand dat thans omgebouwd is tot woning is. In 1865/1866 lieten de doopsgezinden een kerk en pastorie bouwen aan de tegenwoordige Zuiderweg, alwaar de Kerk nu nog steeds zit. In 1895 kwam er een orgel. In 1973 en 1997 zijn er restauraties geweest.

Christelijk Gereformeerde Kerk in Veenwouden
De Christelijk Gereformeerde Kerk gemeente van Veenwouden werd groot onder leiding van dorpsgenoot Hendrik Bijlsma. Ze gingen eerst elders ter kerke, maar na een tijdje kwam men elkaar in de kapperszaak van Bijlsma waar gastpredikers werden ontvangen. Deze ruimte werd al snel te klein en naast de woning van Bijlsma werd een bescheiden kerkgebouw gerealiseerd. Deze moest al spoedig moest worden uitgebreid. De gemeenteleden werden Bijlianen genoemd, vernoemd naar Hendrik Bijlsma. In 1930 sloot deze kerk van Veenwouden zich aan bij de Christelijke Gereformeerde Kerk. Echter in 1954 brak de kerkenraad weer met dit Kerkgenootschap. Een deel van de gemeente volgde de kerkenraad, terwijl een ander deel van de gelovigen zich weer wenste aan te sluiten bij de Christelijk Gereformeerde Kerk van Nederland. Deze tweede groep kwam bijeen in het voormalige hotel Schoonoord, tegenover het centraal station. Toen het aantal gemeenteleden zich sterk uitbreidde werd het voormalige hotel opgekocht en verbouwd tot Christelijk Gereformeerde Kerk met pastorie.

Oud-Gereformeerde Kerk in Veenwouden
Zoals eerder vermeld ontstond in 1954 een scheiding in de Christelijk Gereformeerde Gemeente van Veenwouden. De kerkenraad en hun volgelingen braken met dit Kerkgenootschap en noemden zich Christelijk Gereformeerde Kerk Buiten Verbond. Men bleef de kerkdiensten houden in het Bijlsma kerkje aan de Burgemeester Faberweg. In 1962 sloot de gemeente zich aan bij het Oud-Gereformeerde Kerkgenootschap. In de dropsmond wordt het de zwarte kousen kerk genoemd. De kleine gemeente telt ongeveer 70 leden. Men komt uit de wijde omgeving naar deze Kerk, mede omdat het de enige Kerk is in het noorden van Nederland die aangesloten is bij het Oud-Gereformeerde Kerkgenootschap.

Rusthuizen in Veenwouden
In Veenwouden zijn vanaf de jaren '20 verschillende rusthuizen gevestigd. De eerste verzorgingstehuizen in Veenwouden zijn ontstaan door de stichting Talma Rustoord. Deze stichting zette zich in voor ouderenverzorging. Eerst kochten zij villa’s op voor ouderenopvang: Villa de Clerq en Villa van Kleffens. Aan de Stinsweg werd in 1930 een opgekocht herenhuis omgebouwd tot rusthuis Talmahuis, voor het verlegen van langdurig zieken en invaliden. Het gebouw brandde op 5 februari 1958 tot de grond toe af. Twee patiënten kwamen hierbij om. De bewoners van de Talma rustoorden werden in 1977 verhuisd naar het nieuwe zorgcentrum Talma Rustoord, aan de noordkant van Veenwouden. In 1967 werd een ander Rusthuis geopend: Talmahûs, voor dementerende bejaarden.

Winkelcentrum in Veenwouden
Vanaf 2006 is men bezig met het bouwen van winkelcentrum de Koemarkt in het centrum van Veenwouden. Inmiddels is het gedeeltelijk af. Het plan is om alle winkels in Veenwouden daar bijeen te brengen.

Belangrijke toegangswegen in Veenwouden
Eeuwenlang was de belangrijkste verbinding van Veenwouden het oostelijk gelegen kloosterpad, dat nu fietspad is. In 1852 werd een verharde weg van Dokkum-Quatrebras aangelegd. Ook Veenwouden werd hierin opgenomen waarna de Hoofdstraat en het Oosteinde verhard werden. De tegenwoordige Stinsweg en Zuiderweg zijn in die tijd aangelegd. Pas in 1971 kwam een Rondweg gereed, die de sterk toenemende verkeersdrukte door het centrum van het dorp moest ontlasten. Hierdoor werd het dorp in tweeën gedeeld.

In 2009 zal men beginnen met de aanleg van de Centrale As. Deze wordt aangelegd om de bereikbaarheid van het noorden van Friesland te vergroten. Deze snelweg zal langs Veenwouden worden aangelegd en als het ware een tweede rondweg vormen, die niet ver van de bestaande Rondweg zal komen te liggen.

Lees wat anderen zeggen over VEENWOUDEN

• P. Kremer

  08-12-10 - 21:50
  Heel leuk om de historie van Veenwouden te kunnen lezen. Zelf heb ik ook een stukje verleden in dit dorp liggen. Mijn opa was een periode bedrijfsleider bij de Freia tot ze in 1938 verongelukten in Veenwouden.

Mooie andere plaatsen zijn:

DE GLIND

OUWSTERHAULE

ERICA

KOEDIJK

HANDEL

AFFERDEN LB

VELDEN

OUDESCHILD

MIDDELAAR

ROCKANJE

• Adverteren
• Disclaimer
• Prijsvraag
• Links
• Bron
• Sitemap