Zutphen, Nedersaksisch: Zutfent) is een stad en gemeente in de Nederlandse provincie Gelderland, en ligt aan de rivier de IJssel aan de monding van de Berkel. Nabijgelegen plaatsen zijn Apeldoorn, Arnhem, Doesburg, Doetinchem en Deventer. In 2005 is de voormalige naastgelegen gemeente Warnsveld gefuseerd met Zutphen. Het Wapen van Zutphen draagt de symbolen van een hanzestad.
Geschiedenis van Zutphen Zutphen ontstond in de Romeinse tijd als Germaanse nederzetting op een rivierduinencomplex. Zutphen is al meer dan 1700 jaar continu bewoond en is een van de oudste steden van Nederland. De naam Zutphen is ontstaan uit Zuid-venne, een rivierduinencomplex tussen drassige weidegrond. De nederzetting Zutphen bleef in de vroege Middeleeuwen op het huidige 's-Gravenhof bestaan, dit in tegenstelling tot veel andere woonplaatsen in de Volksverhuizingentijd. Na de incorporatie van de IJsselstreek bij het Frankische rijk rond 800 werd Zutphen een grafelijk bestuurlijk centrum.
In de late 9e eeuw werd Zutphen verwoest bij vikingaanvallen, waarna aan het einde van die eeuw een ronde ringwal werd opgericht met drie grachten eromheen: een 20 meter brede U-vormige gracht, een spitse smalle gracht erbuiten en op 11 meter hierbuiten een derde V-vormige gracht, deze laatste 5 meter breed en 2 meter diep. De loop van de markten Groenmarkt, Houtmarkt en Zaadmarkt zijn nog een deel van die voormalige ringwal en gracht. In het midden van de 11e eeuw werd Zutphen enige tijd een vorstelijke residentie en werd er een palts gebouwd met een grote kapittelkerk, de huidige Sint Walburgiskerk. Sinds 1046 was de bisschop van Utrecht landsheer van het Zutphense graafschap en de burg. In de loop van de late 11e eeuw en de vroege 12e eeuw wisten de graven van Zutphen steeds meer macht naar zich toe te trekken. Onder de Gelderse graven werd de grafelijke stad snel groter en economisch belangrijker.
Graaf Hendrik I van Gelre en Zutphen liet een nieuwe nederzetting van handelaren en ambachtslui buiten de ringwalburg van een eigen omwalling voorzien. De wal bevatte twee tufstenen poorten en zeven of acht torens van hetzelfde uit Duitsland aangevoerde steensoort. Dat gaf Zutphen de allure van de bisschoppelijke steden Deventer en Utrecht. In dit stadsgebied vestigde de graaf een eigen hof dat in 1293 geschonken werd aan de Dominicanen.
Deze locatie lag goed op de kaart bij de kooplieden, en Zutphen groeide snel en werd een van de Hanzesteden. Tussen 1191 en 1196 kreeg Zutphen stadsrechten toegewezen door graaf Otto van Gelre. Veel Gelderse steden ontleenden hun later verleende stadsrechten aan die van Zutphen. Zutphen werd ommuurd in de 13e eeuw en uitgebreid met de in de 13e eeuw door de graaf gestichte Nieuwstad. Zutphens gouden eeuw was de 14e eeuw. Zutphen werd de hoofdstad van de Graafschap Zutphen. Zutphen nam onder meer deel aan de Oostzeehandel.
Tijdens de pestepidemie in 1349 werden alle joodse inwoners van Zutphen, alsmede van de andere steden aan de IJssel vermoord. Men geloofde dat de joden achter de epidemie zaten; zij zouden het water hebben vergiftigd. De werkelijke oorzaak dat er onder de joden minder slachtoffers vielen was dat zij strikte, door hun geloof voorgeschreven hygiënische regels hanteerden, waaronder het regelmatig wassen van de handen.
Zutphen heeft gedurende enkele honderden jaren het stedelijke muntrecht gehad, maar actief gemunt is er slechts in vier muntperioden: 1478-1480, 1582-1583, 1604-1605 en 1687-1692. In eerdere perioden is ook door de Zutphense graven gemunt.
De 16e eeuw bracht moeilijke tijden voor Zutphen door de opkomst van andere steden en de Tachtigjarige Oorlog met de Spanjaarden. Na de roerige Gelderse oorlogen in de eerste decennia van de 16e eeuw werden de vestingwerken van Zutphen gemoderniseerd, maar dat mocht niet baten. In juni 1572 werd de stad ingenomen door een zwager van Willem van Oranje, graaf Willem van den Berg. Hij verdreef de Spanjaarden, die echter op 17 november 1572 Zutphen onder Don Frederik, de zoon van de hertog van Alva, terugveroverden en honderden inwoners executeerden, het 'Bloedbad van Zutphen'.
Er volgden jaren van wisselende bezetting en belegeringen. Het grootste deel van de bevolking trok weg of werd vermoord. In 1591 werd Zutphen heroverd door Maurits van Nassau, tijdens het Beleg van Zutphen. Daarmee begon een lange periode van Zutphen als vestingstad en garnizoensstad. In 1672 werd Zutphen veroverd door het Franse leger. De Walburgiskerk werd opnieuw ingericht voor de katholieke eredienst maar werd na het vertrek van de Fransen weer teruggegeven aan de protestanten.
Kort na 1700 werd de vesting Zutphen uitgebreid naar ontwerp van Menno van Coehoorn en aan het eind van de 18e eeuw uitgebreid met de linies van Wambuis en Hoorn. Er kwam een nieuwe gordel van lunetten en hoornwerken die het vijandelijk geschut nog verder van de stad moest houden. Zutphen was honderden jaren lang ingeklemd in haar vestingwerken. De bevolking groeide gestaag van 7500 inwoners in 1795 naar meer dan 15.000 in 1860 op slechts 40 hectare grond binnen de muren. De ruimtegroei begon pas weer toen in 1874 de vesting Zutphen werd opgeheven, en de muren om de stad verwijderd konden worden. Enkele delen van de vestingwerken zijn nog zichtbaar, zoals het Bourgonjebolwerk aan de IJsselkade, ook bekend als 'de Bult van Ketjen'.
Tegenwoordig zijn in het centrum van Zutphen nog vele sporen te vinden van deze tijd, zoals van de ommuring: de Drogenapstoren uit 1444, de Bourgonjetoren uit 1457 de kruittoren, de Spaanse Poort en diverse waltorens aan de Bornhovestraat en Armenhage. Daarnaast zijn er ook nog grote stukken stadsmuur te vinden, waaronder een stuk bij de Drogenapstoren, en een stuk bij de Berkelpoort uit het begin van de 14e eeuw met resten van twee waltorens. De middeleeuwse binnenstad van Zutphen herbergt achter de veelal jongere gevels een grote hoeveelheid bakstenen huizen uit de late Middeleeuwen. Vele tientallen dateren zelfs tot en met de kapconstructie van voor 1400. Er zijn drie middeleeuwse kerken en resten van diverse kloosters en hospitalen.
In 1927 werd het Wijnhuisfonds in Zutphen opgericht, dat sindsdien meer dan 80 panden heeft opgekocht en gerestaureerd. Gerestaureerde panden worden verhuurd; de opbrengst wordt weer gebruikt om andere gebouwen te restaureren.
Zutphen een juridische stad Zutphen is vandaag de dag een belangrijk juridisch centrum. Een rechtbank, het opleidingsinstituut voor de rechterlijke macht, regionaal opleidings en trainingscentrum voor de politie, de politie-academie en een internationaal politie-conferentiecentrum in Huis 't Velde, JPC De Sprengen en de Penitentiaire Inrichting Ooyerhoek, onderdeel van PI Achterhoek.Daarnaast draagt de aanwezigheid van vele ondersteunende juridische diensten en een groot aantal advocatenkantoren bij aan de naam van Zutphen op dit gebied.
Torens, kerken en andere historische gebouwen in Zutphen
Vanwege het grote aantal historische gebouwen met een toren wordt Zutphen ook regelmatig aangeduid als Torenstad. Omdat er in het centrum van Zutphen weinig tot geen moderne hoogbouw staat zijn de historische torenspitsen van onderstaande gebouwen goed zichtbaar en vormen zo de skyline van Zutphen. De titel Torenstad wordt vaak gebruikt in reclame uitingen om toeristen te trekken.
Sint Walburgiskerk in Zutphen
De Sint Walburgiskerk in Zutphen werd gesticht en gebouwd als Romaanse kapittelkerk omstreeks 1050, verbouwd in romano-gotische Keulse stijl in 1200-1270, daarna vergroot in de 14e, 15e en vroege 16e eeuw tot een grote hallenkerk, een voorbeeld van rijke Nederrijnse gotiek. In de toren hangen zes klokken die nog altijd met de hand geluid worden, op zaterdagavond vanaf 18.00 uur en vóór de kerkdiensten. In de viering hangt het Angelusklokje, dat dagelijks te horen is.
Bij de kerk hoort sinds 1561 de Librije, een bibliotheek met 750 oude folianten die vastgeketend zijn op eeuwenoude lectrijnen, lessenaars, om diefstal te voorkomen. Behalve de Librije zijn er nog maar twee andere 'kettingbibliotheken' bewaard gebleven, in het Italiaanse Cesena en het Engelse Hereford. De Librije is gesticht als een 'openbare' bibliotheek voor welgestelde Zutphenaren, en tegenwoordig een belangrijke collectie van voornamelijk 15e-17e-eeuwse boeken.
Broederenkerk in Zutphen
De Broederenkerk van Zutphen is een grote vroeg-14e-eeuwse kloosterkerk van de Dominicaner orde. De Broederenkerk is tegenwoordig in gebruik als Openbare Bibliotheek, en is in recente jaren uitgebreid gerestaureerd. Op de kerk staat een dakruitertorentje uit 1771, waarin het poortersklokje hangt dat nog altijd luidt tussen 21.50 en 22.00 uur waarna de poorten van Zutphen werden gesloten. Tevens luidt de klok dagelijks 1 minuut om 18.00 uur ter herinnering aan de gevallenen in de Tweede Wereldoorlog.
Nieuwstadskerk in Zutphen
De Nieuwstadskerk in Zutphen huisvest nu de katholieke Sint Johannes de Doper, in de Middeleeuwen bekend als Onze Lieve Vrouwe op de Nieuwstad. Gesticht als parochiekerk omstreeks 1250 van de nieuwe stadsstichting. De oudste kern met onderste deel van de toren dateert uit de late 13e eeuw. Uitbreidingen hadden plaats tussen 1439 en 1442, 1455-1459 en 1480 en 1530. Het is de enige kerk met vier originele middeleeuwse luidklokken.
Drogenapstoren in Zutphen
De Drogenapstoren van Zutphen is gebouwd in 1444-1446 als stadspoort en werd in 1465 weer dichtgemetseld; sindsdien staat hij bekend als toren in plaats van als poort. Stadsmuzikant Tonis Drogenap woonde er rond 1555 en gaf de toren zijn huidige naam. Van 1888 tot 1927 was de Drogenapstoren in gebruik als watertoren.
Wijnhuistoren in Zutphen
De Wijnhuistoren in Zutphen is de toren van het Wijnhuis, gefaseerd gebouwd tussen 1618 en 1642 door stadsbouwmeester Emond Hellenraet onder invloed van Hendrick de Keyser. In 1644 maakten de gebroeders Pieter en François Hemony, wier atelier toen in Zutphen was gevestigd, voor deze toren het eerste zuiver gestemde carillon ter wereld. De Stichting "Vrienden van het Carillon" organiseert in de zomermaanden een reeks van concerten
Bourgonjetoren in Zutphen
De Bourgonjetoren is een geschutstoren in Zutphen uit 1457 met muren van bijna vier meter dik, gebouwd tijdens de Gelders-Bourgondische oorlog. Dominee Johannes Florentius Martinet schreef omstreeks 1770 in het uit 1741 daterende theekoepeltje op de toren zijn wereldberoemde Catechismus der Natuur.
Berkelpoort in Zutphen
De Berkelpoort is onderdeel van de stadsmuur in Zutphen, aan de oostelijke kant van de middeleeuwse stad. Poort over de kleine rivier de Berkel. De waterpoort verbindt de oude stad en de Nieuwstad en is gebouwd rond 1320. Het werd in de Middeleeuwen 'Bovenberg' genoemd. De westelijke tegenhanger werd in 1772 gesloopt.
Markten in Zutphen
Aan de Groenmarkt, Houtmarkt en de Zaadmarkt van Zutphen staan diverse statige panden. Hier woonden in de 18de en 19de eeuw diverse welgestelde burgers en kooplieden.
Windmotor in Zutphen
In de uiterwaarden van de IJssel staat de enige Amerikaanse windmotor van de provincie Gelderland.
Jaarlijkse festivals en beurzen in Zutphen
Op Koninginnedag worden er in de binnenstad van Zutphen veel activiteiten georganiseerd door de Stichting Koninginnedag Zutphen. In mei vindt ieder jaar de Meimarkt plaats. Iedere zomer worden op vier opeenvolgende woensdagen de Zomerfeesten gehouden, met muziekpodia door het gehele centrum van Zutphen. Op de derde dag van de Zomerfeesten is er traditioneel een amateurwielerwedstrijd op een parcours door het centrum.In augustus vindt de jaarlijkse kunstmarkt in Zutphen plaats. Begin september komen dweilorkesten naar de Zutphense Dweildag, om op diverse locaties in het centrum te spelen.
Op de derde zondag van september vindt het Chocoladefestival plaats. Tijdens dit festival is dan in de Zutphense binnenstad van alles te zien op het gebied van chocolade. Zo zijn er demonstraties van bonbonmaken, koken met chocolade, schilderen en beeldhouwen met chocolade. Er wordt zelfs chocolade-bier gebrouwen en bij de horeca zijn verschillende gerechten te verkrijgen die bereid zijn met chocolade. Dit alles wordt omlijst met muziek en optredens van verschillende artiesten.
Ook is er jaarlijks in oktober de nationale bokbierdag. De markt van Zutphen is dan één groot café met allerlei soorten bokbier. Tegenwoordig heeft ook de Hanze-stadsbrouwerij van Zutphen zijn eigen bokbier.
Musea in Zutphen Zutphen heeft een aantal musea, waaronder:
- het Grafisch Museum Zutphen, waarin een complete drukkerij van rond de vorige eeuwwisseling inclusief een handboekbinderij te vinden is.
- het Museum Henriette Polak, een museum voor Nederlandse figuratieve kunst uit de twintigste eeuw, vernoemd naar Henriette Polak-Schwartz.
- het Stedelijk Museum Zutphen, een cultuurhistorisch museum dat de geschiedenis van de stad Zutphen en omgeving in beeld brengt.
Zutphen als Antroposofische stad Sinds de komst van een antroposofische huisarts in 1953 is Zutphen steeds meer een centrum van de antroposofische beweging in Oost-Nederland geworden. Circa 10 tot 15 procent van de inwoners is antroposoof of voelt zich tot de antroposofische beweging aangetrokken. Zutphen heeft zich ontwikkeld tot een Steiner-stad met drie lagere scholen, twee middelbare scholen en een beroepsopleiding op antroposofische basis. Verder zijn er antroposofische winkels, tehuizen en een groot aantal alternatieve genezers gevestigd. Zutphen heeft een antroposofische woonwijk met naar bekende antroposofen genoemde straten. Zelfs het stadhuis is door een antroposofische architect verbouwd. In 2003 kwam burgemeester Arnold Gerritsen met het idee Zutphen te voorzien van het label antroposofische stad als een aanvulling op het oude Zutphen justitiestad.
Vervoer in Zutphen
Station Zutphen, waar twaalf treinen per uur vertrekken, is een belangrijk spoorwegknooppunt. Er zijn twee treinen per uur naar Winterswijk, Hengelo-Oldenzaal, Deventer-Zwolle, Apeldoorn, en vier treinen per uur naar Arnhem-Nijmegen.
Zutphen ligt circa tien kilometer ten zuiden van de A1, onder Deventer, en is een knooppunt van provinciale wegen: de N348, N345, N346, N314, N319 en N826.
Binnen Zutphen zijn een aantal stadsbuslijnen, waarvan de exploitatie in handen ligt van Syntus. Naast stadsbuslijnen 80, 83 en 89 verzorgen ook lokale bussen zoals lijn 81 en lijn 54 openbaar vervoer voor met name de noordelijke delen van Zutphen.
Sport in Zutphen
Op 31 augustus 2009 zal de tweede etappe van de Vuelta in Zutphen van start gaan. Eén van de lokale sportverenigingen is tafeltennisclub TTV Torenstad, dat in 1984 landskampioen werd en meerdere nationale bekers won.
ZUTPHEN Zutphen Nedersaksisch Zutfent) Nederlandse Gelderland IJssel Berkel Nabijgelegen Apeldoorn Arnhem Doesburg Doetinchem Deventer gemeente Warnsveld Wapen Zutphen
Zutphen Romeinse Germaanse Nederland Zuid-venne rivierduinencomplex Middeleeuwen Volksverhuizingentijd IJsselstreek Frankische U-vormige gracht meter V-vormige Groenmarkt Houtmarkt Zaadmarkt voormalige ringwal huidige Walburgiskerk Sinds Utrecht Zutphense vroege Onder Gelderse graven Hendrik Gelre nederzetting Duitsland steden eigen Dominicanen
Deze Hanzesteden Tussen graaf stadsrechten Nieuwstad Zutphens Graafschap Oostzeehandel
Tijdens andere onder joden Tachtigjarige Oorlog Spanjaarden werden Willem Oranje Frederik honderden inwoners Zutphen'
Er jaren vermoord Maurits Nassau Beleg Daarmee Franse Fransen uitgebreid Menno Coehoorn Wambuis Hoorn nieuwe vestingwerken bevolking groeide slechts begon vesting muren Enkele Bourgonjebolwerk IJsselkade Ketjen'
Tegenwoordig zoals Drogenapstoren Bourgonjetoren Spaanse Poort Bornhovestraat Armenhage Daarnaast grote vinden waaronder Berkelpoort waltorens achter middeleeuwse resten diverse Wijnhuisfonds opgericht heeft Gerestaureerde panden worden centrum macht Velde Sprengen Penitentiaire Inrichting Ooyerhoek Achterhoek draagt juridische kerken gebouwen Zutphen
Vanwege aantal historische wordt regelmatig Torenstad Omdat zichtbaar gebruikt Zutphen
De gebouwd Romaanse kapittelkerk Keulse Nederrijnse toren Angelusklokje Librije Behalve Italiaanse Cesena Engelse Hereford gesticht bibliotheek Zutphenaren Broederenkerk Dominicaner tegenwoordig Openbare Bibliotheek gerestaureerd staat hangt altijd tussen waarna poorten Tevens luidt dagelijks Tweede Wereldoorlog
Nieuwstadskerk Nieuwstadskerk katholieke Johannes Doper bekend Lieve Vrouwe Gesticht omstreeks oudste Uitbreidingen enige sindsdien plaats Stadsmuzikant Tonis Drogenap gebruik Wijnhuistoren Wijnhuis Emond Hellenraet Hendrick Keyser Pieter François Hemony eerste Stichting Carillon" tijdens Gelders-Bourgondische Dominee Florentius Martinet Catechismus Natuur
Berkelpoort onderdeel stadsmuur rivier Zutphen
Aan welgestelde Zutphen
In Amerikaanse provincie Gelderland
Jaarlijkse Zutphen
Op Koninginnedag binnenstad Meimarkt Iedere Zomerfeesten derde vindt Begin Dweildag september Chocoladefestival Tijdens chocolade zelfs alles verschillende groot Tegenwoordig Hanze-stadsbrouwerij Grafisch Museum waarin Henriette Polak Polak-Schwartz Stedelijk museum Antroposofische steeds antroposofische Oost-Nederland Circa beweging Steiner-stad scholen Verder gevestigd Zelfs verbouwd Arnold Gerritsen voorzien Zutphen
Station belangrijk treinen Winterswijk Hengelo-Oldenzaal Deventer-Zwolle Arnhem-Nijmegen
Zutphen N826
Binnen Syntus Naast stadsbuslijnen delen Zutphen
Sport augustus Vuelta Eén lokale nationale