Appingedam (Gronings: Daam/Apnkedaam), inwoners per 1 juli 2008: 12.131, is een stad en gemeente in het noorden van Nederland, in de provincie Groningen.
Beschrijving van Appingedam De gemeente Appingedam beslaat een oppervlakte van 24,62 km². Een inwoner van Appingedam wordt een Damster of Appingedammer genoemd. In de Middeleeuwen sprak men wel van Damsaters, Latijn Dammenses, dat is 'dambewoners'.Het stadje Appingedam, gelegen aan het Damsterdiep, was vroeger de hoofdstad van het Ommeland Fivelingo. Appingedam is tezamen met de stad Groningen een van de twee plaatsen met historische stadsrechten in de provincie.
De naam Appingedam
De naam Appengadomme of Damme is volgens sommige theorieën ontleend aan een dam in de rivier de Appe of Apt. Op naamkundige gronden is een afleiding uit de riviernaam Appe onwaarschijnlijk. Dergelijke vormen komen in de Middeleeuwen alleen voor bij landschapsnamen als Fivelingo. Waarschijnlijker is een afleiding van de persoonsnaam Appe/Abbe, dan wel de familienaam Appinga/Abbinga. Appingedam betekent dan 'dam bij de woonplaats van de mannen van Abbo' of 'dam bij de woonplaats van de familie Abbinga'. Volgens enkele 15-eeuwse bronnen werd de kloosterwierde ook wel Appingen genoemd. Vergelijkbaar daarmee is de kloosterwierde Appingen in de Krummhörn, 1401 Appungen.
Geschiedenis van Appingedam
Ontstaan van Appingedam
Over de precieze ouderdom bestaat geen zekerheid. De archeologische vondsten gaan terug tot ongeveer 1140, al zijn er enkele oudere vondsten gedaan.Appingedam ontstond vermoedelijk rond 1100 op een van de dijken langs de Delf of een van de voorlopers daarvan. Bij de kruising van de Delf, de Groeve, de Groote Heekt en enkele handelswegen ontstond een nederzetting van schippers, koop-en ambachtslieden. In een document uit 1224 is voor het eerst sprake van een markt- of vergaderplaats, waarmee waarschijnlijk Appingedam wordt bedoeld.
Over de beginperiode bestaan verschillende theorieën, die zich concentreren op de vermoede loop van het riviertje de Appe. Een aantal auteurs gaat er van uit dat Appingedam is ontstaan aan een dam in de Heekt, de Appe of de Groeve. De nederzetting Appingedam zou al hebben bestaan voordat rond 1200 de Delf werd gegraven. Als consequentie van deze opvatting wordt soms gesteld dat met de in 1057 genoemd plaats Geleviswert, waar munten werden geslagen, niet Garrelsweer maar Garreweer wordt bedoeld. Andere auteurs meenden dat Appingedam pas na het graven van de Delf is gesticht. Appingedam zou mogelijk zijn ontstaan aan een sluis of dam in de Delf. Recent historisch-geografisch onderzoek heeft laten zien dat het Damsterdiep al voor het jaar 1000 moet zijn gegraven om de ontwatering van het achterland te verbeteren. Aanwijzingen voor het bestaan van een dam in de Delf zijn echter niet gevonden.
Groei en bloei van Appingedam
Door de gunstige ligging aan de Delf, die een open verbinding met de zee vormde, groeide de nederzetting Appingedam in korte tijd uit tot een belangrijk handels- en marktcentrum. Appingedam werd de hoofdplaats van het Friese gewest Fivelingo. Aan de kaden van de Delf werden binnengelopen zeeschepen afgemeerd en losten en laadden schippers hun vracht. Vervolgens werden de goederen opgeslagen en verhandeld. Handel werd gedreven met Noord-Duitsland en het Oostzee-gebied, Scandinavië en Westfalen. Bij de Wezertol van Bremen golden gunstige uitzonderingstarieven voor Damster schepen. Appingedam was een belangrijk regionaal marktcentrum. De groei van Appingedam bleek ook uit de Nicolaaskerk, die in deze periode als het ware met Appingedam meegroeide.
Appingedam had in de Middeleeuwen niet alleen in economisch, maar ook in juridisch en bestuurlijk opzicht een centrumfunctie. Al in de 13e eeuw vergaderden in Appingedam de redgers van het Friese gewest Fivelingo. De zelfstandigheid van rechtspraak en bestuur werd bevestigd in 1327. In dat jaar erkenden de vertegenwoordigers van de Zeven Friese Zeelanden, verenigd in het verbond van de Opstalboom, de al van oudsher in Appingedam bestaande rechten en gewoonten en leggen deze vast in het stadsprivilege van Appingedam, de buurbrief. De voertaal in Appingedam was in de middeleeuwen Fries. Dit blijkt ook uit overgeleverde Oudfriese wetsteksten. Het Fries werd als gevolg van de Hanzehandel en de invloed van Groningen aan het einde van de middeleeuwen verdrongen door het Nederduits.
Achteruitgang en nieuwe bloei van Appingedam In 1514 werd Appingedam ingenomen door George van Saksen. De bevolking, die voor een deel zijn toevlucht had gezocht in de Nicolaikerk, werd uitgemoord. In 1536 werd Appingedam ingenomen door Meindert van Ham, een aanvoerder van Karel van Gelre, maar in september van datzelfde jaar werd hij verdreven door Georg Schenck van Toutenburg, stadhouder van Karel V. Daarna werden de vestingwerken geslecht. Hoewel Appingedam sinds de 16e eeuw in economisch opzicht geleidelijk aan achteruit ging, ontstond er tijdelijk een opleving in Appingedam rond 1630, toen het raadhuis gebouwd werd en rond 1760 toen veel gevels, vooral in de Solwerderstraat, werden vernieuwd. Aan het eind van de 18e eeuw werden toch nog altijd zo'n 50 zeeschepen per jaar bevracht en werden regelmatig vaste beurtdiensten onderhouden op Sneek, Amsterdam en Leer.
Langs het Damsterdiep stonden steen- en pannenbakkerijen, kalkovens en scheepswerven. Wind- en rosmolens zorgden voor het malen van graan en boekweit het persen van olie en het zagen van hout. Bovendien telde Appingedam maar liefst zes bierbrouwerijen, twee jeneverstokerijen, enkele leerlooierijen, weverijen, garentwijnderijen, een zeepziederij, een lijmziederij, een azijnmakerij en een zoutkeet.
Toen de Fransen in zich opmaakten voor het Beleg van Delfzijl werd Appingedam van de voorraden leeggeroofd. Later zou Marcus Busch, belegeraar van de vestingstad Delfzijl, zijn hoofdkwartier in Appingedam kiezen. De Damsters zouden tijdens het beleg nog wel natte voeten krijgen, want Pierre Maufroy, verdediger van de stad, sloot de sluizen van Delfzijl, zodat de Fivelboezem onderwater kwam te staan.
Aan het einde van de 19e eeuw bloeide de Damster economie weer wat op. Appingedam maakte vooral naam met de veemarkten, waarvan de paardenmarkt de belangrijkste was. In 1884 kreeg Appingedam aansluiting op de nieuwe spoorlijn Groningen - Delfzijl. Het vervoer over water nam hierdoor in belang af. In 1870 introduceerde C. Roggenkamp de eerste stoommachine in Appingedam en richtte hij de eerste stoomtimmerfabriek van Nederland op, Molly.
Appingedam in de 20ste eeuw
Aan het begin van de twintigste eeuw ontwikkelde Appingedam zich meer en meer tot het industriële centrum van Fivelingo. Appingedam kreeg onder andere een zuivelfabriek, een vlasfabriek, een strokartonfabriek De Eendracht, een gasfabriek, een trailerfabriek en twee carrosseriefabrieken Medema en Smit. De machinefabriek Borga van Ter Borg & Mensinga kreeg wereldfaam en de metaalgieterij van Jan Brons produceerde de Bronsmotor, een scheepsmotor die over de hele wereld werd verkocht. Thans staat op de hoek van de Kniestraat en de Dijkstraat, als industrieel monument, de reusachtige krukas van zo'n Bronsmotor.
Na de Tweede Wereldoorlog werd Appingedam aanvankelijk meer en meer overvleugeld door buurgemeente Delfzijl. Deze plaats ontwikkelde zich in hoog tempo tot de derde havenstad van Nederland en tot één van de belangrijkste industriële centra in het noorden des lands. De ontwikkeling in Appingedam verliep veel gestager. Op sommige gebieden, zoals de winkelvoorzieningen, was zelfs sprake van stilstand. Zoals vaak was er een prikkel nodig om de ommekeer in te luiden.
In 1972 verwierf Appingedam het predicaat beschermd stadsgezicht. Daarmee verkreeg het gemeentebestuur de juridische en financiële mogelijkheden de in verval geraakte binnenstad weer nieuw leven in te blazen. In hoog tempo werden ambitieuze plannen ontwikkeld om de historische binnenstad van Appingedam te restaureren met behoud van de eigen identiteit.
De ingrijpende restauratie van de Damster binnenstad had grote gevolgen. Niet alleen werd het aanzien van de stad verfraaid, ook de middenstand leefde op en de bedrijvigheid nam toe. Onder het motto Appingedam, terug in de vaart ondernam Appingedam een geslaagde poging toeristen en ondernemers naar de stad te trekken. De vaarrecreatie kwam tot ontwikkeling, mede dankzij de openstelling van het Damsterdiep-vaarcircuit. Appingedam werd uitgebreid met moderne woningen in ruime nieuwbouwwijken of sfeervolle stadsgebieden.
Appingedam in het heden
Thans kent Appingedam een gevarieerd winkelaanbod en aantrekkelijke recreatiemogelijkheden, goede wegverbindingen en openbaar vervoer, zodat Appingedam een toeristisch centrum is geworden voor de noord-oostelijke hoek van de provincie Groningen. Daarnaast heeft het zich ontwikkeld tot regionaal verzorgingscentrum, zowel in bestuurlijk opzicht als op het gebied van het onderwijs en de winkelvoorzieningen.
Het wapen van Appingedam Het wapen van Appingedam toont een pelikaan die, staande op haar nest, haar jongen voedt met haar eigen bloed. Het wapen is ontleend aan het burgerzegel van Appingedam. Het oudste exemplaar dat bewaard is gebleven dateert uit 1308. De pelikaan die haar jongen doodt en hen na drie dagen met haar bloed weer tot leven wekt is een symbool voor het lijden en de opstanding van Christus. Christus' bloed staat in deze vergelijking centraal: zoals Christus met zijn bloed de mensheid verlossing bracht, zo wekt de pelikaan met haar bloed de jongen weer tot leven.
De vlag van Appingedam
Een vlag van 4 horizontale banen in kleuren, van boven naar beneden, geel, groen, rood en blauw in de verhouding van respectievelijk 4:1:1:4. Samen met het wapen behoort de vlag tot de gemeentelijke symbolen van Appingedam. In tegenstelling tot het wapen, waarvan het gebruik is voorbehouden aan het gemeentebestuur, mag de vlag door iedereen worden gebruikt. De vlag is vastgesteld door de gemeenteraad op 23 juli 1964.
Hangende keukens in Appingedam Appingedam oogt tegenwoordig nog onmiskenbaar als een stadje. In het centrum van Appingedam zijn nog vele van oorsprong middeleeuwse panden te bewonderen. De beroemdste bezienswaardigheden in Appingedam zijn drie hangende keukens en de smalle bruggetjes boven het Damsterdiep .
Wateren in Appingedam
Behalve het nabij gelegen Schildmeer kent Appingedam ook het Eemskanaal, het Damsterdiep, het Nieuwe Diep, de Groeve-Noord, de Teugen en de Groeve-Zuid. Het Kattendiep liep door het centrum van Appingedam, van café het Gouden Anker achter de Solwerderstraat langs en via het Gouden Pand en de parkeerplaats nabij Bolwerk liep hij bij het huidige Chinese restaurant het Damsterdiep weer in. In 1966 werd het Kattendiep gedempt. Tegenwoordig hebben op de plek waar het Kattendiep liep, een straat en een parkeerplaats dezelfde naam gekregen.
Toeristische en culturele activiteiten in Appingedam Appingedam kent gedurende de zomerperiode de jaarlijkse 'Damster Stadsfeesten', die in juni starten met een kermis en een groots opgezet muziekevenement, Nacht van Appingedam. Enkele andere stadsfeesten in Appingedam zijn de Custom Chopper Day, de Coopluydenmarkt, de Kunst- en Cultuurdag en Gondelvaart. De stadsfeesten worden in september afgesloten met de Damsterdag; een tweetal optochten met praalwagens, het zogenaamde papiercorso. De wagens zijn hier, in tegenstelling tot de bekendere bloemencorso's, niet met bloemen versierd, maar alle onderdelen zijn bekleed met duizenden kleurrijke papieren roosjes, gemaakt van crêpepapier. Daarnaast is er in Appingedam het Museum Stad Appingedam, de Noordelijke Kunsthof en, vanaf zomer 2008, museum-galerie Møhlmann. De Stichting Arrangementen Appingedam organiseert stadswandelingen door het historische centrum en rondvaarten.
Bedrijvigheid en winkelen in Appingedam Appingedam heeft twee industrieterreinen en enkele bedrijventerreinen. In het centrum is een ruim winkelaanbod.
Onderwijs in Appingedam Appingedam heeft meerdere basisscholen, twee vestigingen van het Noorderpoort College en het Ommelander College.
Openbaar vervoer in Appingedam Appingedam heeft een station aan de Spoorlijn Groningen - Delfzijl. Het oorspronkelijke NS-station uit 1884 werd in de jaren zestig tot beschermd monument verklaard, maar viel ten prooi aan verwaarlozing en werd na een brand in 1978 gesloopt. Thans bevindt zich in Appingedam slechts een eenvoudige wachtgelegenheid.
Ook heeft Appingedam een busstation aan de Farmsumerweg, waar de volgende busverbindingen te vinden zijn:
- lijn (1)40: Groningen-Ten Boer-Appingedam-Delfzijl
- lijn 45: Appingedam-Delfzijl-Holwierde-Bierum-Spijk
- lijn 49: Appingedam-Siddeburen-Zuidbroek
- lijn (1)78: Appingedam-Siddeburen-Schildwolde-Slochteren
- buurtbus 91 Appingedam-Holwierde
Vanaf 1921 werden de streekbusverbindingen onderhouden door de oranjerode bussen van de DAM, die gevestigd was aan de Wijkstraat bij de Oosterdraaibrug. In 1970 nam de GADO deze lijnen over. De exploitatie van zowel de spoorlijn Groningen-Appingedam-Delfzijl als de buslijnen rond Appingedam is nu in handen van het Britse bedrijf Arriva.
Autoverkeer in Appingedam
Belangrijke verkeersaders richting Appingedam zijn de N33, de N989 en de N360.
Sport en recreatie in Appingedam
Door Appingedam loopt de Europese wandelroute E9, ter plaatse ook North Sea Trail of Wad- en Wierdenpad geheten. De E9 loopt langs de kust van Portugal naar de Baltische staten. Ook heeft Appingedam een aantal voetbalclubs, volleybalclubs, een tennisvereniging en een badmintonvereniging. Tevens is er in Appingedam een zwembad/sporthal aanwezig.
Toekomstplannen Appingedam
Op het voormalig gasfabriekterrein De Tip wordt een kleine woonwijk gebouwd met circa 150 huizen. Op het Overdiepterrein worden koop- en huurwoningen en een winkelcentrum gebouwd. De bestaande jachthaven op deze locatie wordt gedeeltelijk verplaatst. Tussen Appingedam en Delfzijl, ook wel het Tussengebied genoemd, komen kantoorcomplexen en een zwembad.
APPINGEDAM Appingedam Daam/Apnkedaam) Nederland Groningen
Beschrijving Appingedam
De Damster Appingedammer Middeleeuwen Damsaters Latijn Dammenses Damsterdiep Ommeland Fivelingo Groningen Appengadomme Damme Dergelijke Waarschijnlijker afleiding Appe/Abbe Appinga/Abbinga Abbo' woonplaats Abbinga' Volgens Appingen genoemd Vergelijkbaar kloosterwierde Krummhörn Appungen
Geschiedenis Appingedam
Ontstaan Appingedam
Over enkele vondsten Groeve Groote Heekt ontstond wordt theorieën bestaan Geleviswert Garrelsweer Garreweer Andere auteurs ontstaan Recent gegraven Aanwijzingen Appingedam
Door Friese werden schippers Vervolgens Handel Noord-Duitsland Oostzee-gebied Scandinavië Westfalen Wezertol Bremen gunstige belangrijk marktcentrum Nicolaaskerk alleen gewest Zeven Zeelanden Opstalboom Fries Oudfriese Hanzehandel Groningen aan middeleeuwen Nederduits
Achteruitgang bloei Appingedam
In George Saksen Nicolaikerk ingenomen Meindert Karel Gelre Georg Schenck Toutenburg Daarna Hoewel economisch opzicht Solwerderstraat zeeschepen Sneek Amsterdam Leer
Langs Wind- Bovendien Fransen Beleg Delfzijl Later Marcus Busch Damsters Pierre Maufroy Fivelboezem einde vooral nieuwe Roggenkamp eerste Molly
Appingedam kreeg Eendracht Medema Borga Mensinga Brons Bronsmotor Thans Kniestraat Dijkstraat Bronsmotor
Na Tweede Wereldoorlog plaats ontwikkelde belangrijkste industriële noorden sommige sprake Zoals Daarmee tempo historische binnenstad Onder terug ontwikkeling Damsterdiep-vaarcircuit vervoer zodat centrum provincie Daarnaast heeft ontwikkeld regionaal bestuurlijk Appingedam
Het wapen eigen ontleend pelikaan jongen bloed leven Christus Christus' staat zoals Appingedam
Een Samen waarvan gemeentebestuur Appingedam
Appingedam stadje keukens boven Appingedam
Behalve gelegen Schildmeer Eemskanaal Nieuwe Groeve-Noord Teugen Groeve-Zuid Kattendiep Gouden Anker langs nabij Bolwerk Chinese Tegenwoordig hebben parkeerplaats Stadsfeesten' Nacht Enkele andere Custom Chopper Coopluydenmarkt Kunst- Cultuurdag Gondelvaart stadsfeesten worden september Damsterdag; tegenstelling Museum Noordelijke Kunsthof Møhlmann Stichting Arrangementen Noorderpoort College Ommelander College
Openbaar Spoorlijn NS-station beschermd monument Farmsumerweg Groningen-Ten Boer-Appingedam-Delfzijl Appingedam-Delfzijl-Holwierde-Bierum-Spijk Appingedam-Siddeburen-Zuidbroek Appingedam-Siddeburen-Schildwolde-Slochteren Appingedam-Holwierde
Vanaf onderhouden Wijkstraat Oosterdraaibrug zowel spoorlijn Groningen-Appingedam-Delfzijl Britse Arriva
Autoverkeer Appingedam
Belangrijke N360
Sport Europese North Trail Wierdenpad loopt Portugal Baltische aantal Tevens Appingedam
Op gebouwd Overdiepterrein bestaande Tussen Tussengebied komen