Veghel (Brabants dialect: Vèghel) is een dorp in de provincie Noord-Brabant, gelegen in de Meierij van 's-Hertogenbosch. Veghel is de hoofdplaats van de gelijknamige gemeente Veghel. In 1225 wordt Veghel voor het eerst vernoemd als Vehchele. De plaatsnaam gaat, wat het laatste deel betreft, vermoedelijk terug op lo 'bos', hier misschien 'poel'. Het eerste deel is mogelijk te verbinden met het Zuid-Nederlandse vigge 'jong varken'. Wegens stedelijke ontwikkeling vanaf midden 19e eeuw werd Veghel later de Parel van de Meierijgenoemd, verwijzend naar de regionale functie van Veghel in de Brabantse Midden-Meierij.

Evenementen en festivals in Veghel
Hoewel Veghel van oudsher niet de naam heeft een evenementenplaats te zijn, heeft zij momenteel bewezen hoe groot het aandeel in de regionale evenementenmarkt is en waartoe de samenwerking tussen de culturele instellingen toe in staat is.
- Het Slokdarmfestival wordt elke 2 jaar aan het begin van de zomervakantie georganiseerd door de voedingsstad Veghel. Dit drie dagen durend festijn trekt tienduizenden bezoekers uit de hele regio. Op verschillende festivalterreinen in het oude centrum wordt dit culturele festival vorm gegeven met kunst, straattheater, openluchtfilm, vele soorten bands en muziek, literatuur en culinaire verwennerij. Het festival met meer dan duizend deelnemers wordt momenteel door de Provincie Noord-Brabant tot de belangrijkste provinciale festivals gerekend.
- In februari viert men in Veghel het traditionele carnaval, waarbij Veghel verandert in het 'Kuussegat'. En hoewel in grote delen van Brabant en Limburg 'kuus(j)' een ander woord voor varken is, is het symbool van de Veghelse carnaval een kalf omdat Veghel in de 19e en begin 20e eeuw bekend was vanwege de kalvermarkt die plaats vond op de driehoek van de markt. Sinds enkele jaren is de Veghelse Tonproaters Akkademie een begrip geworden en vormt dit spektakel een opstap voor aanstormend Tonproaters-tallent. Een hoogtepunt van de carnavalsweek is het jaarlijkse Vudel feest, een samenwerkingsverband tussen Uden en Veghel.
- Elke november vindt in Veghel de grootse Sinterklaas-intocht van de regio plaats, waarbij jaarlijks tienduizenden bezoekers Veghel aandoen.
- Havendagen: een jaarlijks tijdens de pinksterdagen terugkerend festijn rond de passantenhaven.
- Ieder jaar in het pinksterweekend wordt op Hockeyclub Geel-Zwart het NoNo toernooi georganiseerd. Dit is het grootste studenten hockey toernooi van Nederland met ieder jaar een nieuw thema. Op zaterdag zijn er ongeveer 1200 mensen aanwezig.

Stedelijke ontwikkeling van Veghel

Veghel-centrum
De plaats Veghel is tussen 1850 en 1940 behoorlijk uitgegroeid, maar heeft toen geen stedelijke omvang of functie bereikt. Deze plaatsen die reeds vóór 1850 meer dan lokale betekenis hadden, worden met de term ‘vlek’ aangeduid. Een anonieme reiziger in de Meierij omschrijft Veghel in 1798 als: ‘Deeze plaats beviel mij, want zij is een uitmundtend, groot en schoon Dorp; men heeft hetzelve, voor weinige jaaren, voorzien met eenen straatweg en lantaarnen, zoo dat het eer een Vlek dan een Dorp gelijkt; het pronkt met eene schoone Kerk en mooië tooren, die nog nieuw is, zijnde de voorige door den bliksem afgebrand, ook is ‘er een fraai Raadhuis. De rivier de Aa stroomt zeer vermaaklijk langs dit Dorp, en de wandelwegen, die de korte tijd mij toeliet te bezigtigen, bevielen mij zeer wel.’

Vlekken vertonen vaak een mengeling van historische ontstaans- en groeifactoren. Meestal dateren deze nederzettingen uit de hoge middeleeuwen en waren het primaire kerkdorpen met een marktfunctie, blijkens de aanwezigheid van een plein. Hier werden jaarmarkten gehouden, met name voor vee en zuivelproducten. Dat vlekken een mengeling van historische groei- en ontstaansfactoren kennen, komt duidelijk naar voren uit de ontwikkeling van Veghel. Het dorp is gelegen in het dal van de Aa en ontstaan aan een doorwaadbare plek in het gelijknamige riviertje. Het lijkt er op dat Veghel dusdanig in primaire fase een voorde nederzetting kan zijn, maar door haar functie als passantendorp met bijkomende verkeersstromen, heeft Veghel zich ontwikkeld als een baannederzetting, waarbij het zwaartepunt langs de huidige Hoofdstraat kwam te liggen en waar op een verbreding in dat tracé de marktplaats ontstond. Later, begin negentiende eeuw verplaatste de markt zich naar het huidige terrein, dat destijds als nieuw plein werd aangelegd dicht bij de doorgaande weg. Uit de centrale ligging op enkele knooppunten en met de gevolge ontwikkelingen werd Veghel al vrij vroeg een grotere plaats met ontwikkelingsmogelijkheden. Kooplieden en handelaren vestigden zich eind 18e eeuw te Veghel, waardoor de groei van het dorp meer impulsen kreeg. Zeker na het ontstaan van het Koninkrijk der Nederlanden en het wegvallen van de remmende generaliteitsperiode. Begin 19e eeuw omschrijft de koster Adriaan Brock uit Sint-Oedenrode Veghel als volgt: ‘Veghel, een groot en net Dorp, ver het schoonsten van Peelland, maar ook een der treffelykste in de Meiery.’

Ondanks de vele stadse ontwikkelingen gedurende de 19e eeuw bleef Veghel tot aan de Tweede Wereldoorlog een plaats met een zeer dorps karakter, waar een wisselende lintbebouwing van arbeiderswoningen, boerderijen en herenhuizen het dorpsbeeld bepaalde, alsmede het zelfs voor Brabantse begrippen zeer uit de kluiten gewassen religieuze complex van Sint-Lambertus, synagoge, kloosters en kapellen.

Na de Tweede Wereldoorlog begon het dorp hard te groeien en veranderde er veel in het centrum. In de jaren '70 en '80 werden veel oude gebouwen en stegen in het centrum gesloopt of opgedoekt ter ontwikkeling van het winkelcentrum. Hierdoor verloor het oude Veghel veel van haar aanvankelijke charmes.

Bezienswaardigheden in Veghel
- Neogotische kerk van Sint-Lambertus uit de periode 1854-1863, een belangrijk vroeg werk van de Roermondse architect P.J.H. Cuypers, met Calvarieberg en oorlogsgraven
- Voormalige raadhuis in neorenaissance-stijl aan de Markt. Dit prachtige pand werd in 1876 gebouwd door architect Dobbe. Het fungeerde tot 1933 eveneens als kantongerecht en tot 1900 als postkantoor.
- Voormalige neogotische synagoge aan de Deken van Mierstraat, daterend uit 1866. Na de oorlog tot woonhuis verbouwd, maar in 2001 compleet gerestaureerd.
- Hervormde Waterstaatkerk aan de Hoofdstraat. Dit uit 1820 daterend zaalkerkje is gebouwd in neoclassicistische stijl. Het pandje werd voor de Veghelse hervormden gebouwd, nadat de oude Sint-Lambertuskerk in 1819 was teruggegeven aan de katholieke parochie van Veghel.
- Franciscanessen-klooster met tuinen en kloosterkapel uit 1843
- Recreantenhaven
- Monument 101ste Airborne divisie
- Monument van de Veghelse Lambertusparochie in Mariaheide uit 1888. Dit ter herinnering aan de jaren 1649-1672 toen de Veghelse katholieken in het vrije Land van Ravenstein te kerke moesten gaan. In 2005 opgeknapt en voorzien van het beeld van de H. Lambertus, patroonheilige van de parochie Veghel.
- Voormalige broederkapel van de broeders van Onze Lieve Vrouwe Onbevlekte Ontvangenis, die zich in 1879 in Veghel vestigden. Dit gave pandje uit 1923 is gebouwd naar ontwerp van architect L.P.J. Kooken. Monumenten Fonds Brabant kocht op 13 maart 2006 de Broederkapel van de gemeente Veghel. Na de voltooiing van de restauratie en de verbouwing is op 1 september 2006 de Broederkapel in gebruik genomen als kleinschalige evenementenlocatie. Bijzonder is het glas-in-lood paneel in de entreepui wat afkomstig is uit het inmiddels gesloopte woonhuis van architect Tooten.
- Huize Klondike uit 1890. Vanuit deze statige villa aan de Hoogstraat voerde Col. Howard Johnson zijn Airborne-troepen tijdens de bevrijding in 1944 aan. Het Airborne-embleem is als oorlogsmemoriaal in de gevel van het pand verwerkt.
- Aa-brug over het riviertje de Aa. De brug was in vroeger eeuwen van strategisch belang als één van de weinige overgangen over de Aa. In 1940 werd de Aa- brug door het Nederlandse leger opgeblazen en heeft daarbij in de directe omgeving veel schade aangericht. Door de Duitsers werd de brug hersteld en kreeg de naam ‘Richard Schnell Brücke’. Eind jaren '90 werd de herstelde brug in haar oude glorie hersteld door het Veghels bedrijfsleven.
- Voormalig tramstation aan de Sluisstraat uit 1900.

Infrastructuur in Veghel
Van oudsher is de ligging van Veghel aan verkeersknooppunten kenmerkend geweest voor de ontwikkeling van het dorp. De functie als passantendorp tijdens de Gelderse oorlogen, maar ook tijdens Operation Market Garden typeren het strategische belang van de overgang aan de Aa en later eveneens die van de bruggen over de Zuid-Willemsvaart.

Spoorwegen en lightrail in Veghel
In 1870 werd begonnen met de aanleg van de spoorverbinding tussen Roosendaal-Boxtel-Veghel/Uden-Gennep/Boxmeer-Goch-Wesel. Deze verbinding zou later bekend staan als het "Duits Lijntje". De lijn werd toentertijd geëxploiteerd door de NBDSM, later overgenomen door Staatsspoorwegen/Nederlandse Spoorwegen. Gedurende de eerste decennia van exploitatie kende de lijn een druk personen- en handelsverkeer. Om die reden kreeg Veghel in 1873 een eigen halte en werd er aan het kanaal en de haven te Veghel een spoorhaven aangelegd met eigen havenstation, waar met name lijnzaad werd overgeslagen voor vervoer naar de Duitse stad Goch. Het personenvervoer begon vanaf de periode na de Eerste Wereldoorlog flink te dalen. In 1950 beëindigde de NS het laatste stukje personenverkeer op de lijn Boxtel – Uden. Twintig jaar later werd het goederenvervoer vanaf Veghel beëindigd en werd de spoorrails vanaf Veghel opgebroken. Wat overbleef was een goederenspoor tussen Boxtel en Veghel en een regionale variant van een Ecologische Structuur oftewel een langgerekt gebied met natuurwaarden over de oorspronkelijke stamspoorweg. In 2005 is bekend geworden dat de NS geen onderhoud meer wil gaan plegen over het overgebleven treinvak Boxtel-Veghel en werd de aansluitwissel bij Boxtel afgebroken.

De gemeente Veghel laat onderzoek doen in kader van stedelijke regio Uden-Veghel naar toekomstige lightrail-verbindingen over het huidige goederenspoor. De gemeenten Veghel- Schijndel - Boxtel zijn hierbij betrokken. Ook Uden heeft aangegeven positief te staan tegenover een nieuwe lightrailverbinding. Mogelijk kan de lijn vanuit Uden worden doorgetrokken naar 's-Hertogenbosch.

Tramwegen en busverbinding in Veghel
De positie van Veghel als verkeersknooppunt in Oost-Brabant werd belangrijk met de aanleg van de Oost-Brabantse tramwegen. In 1881 werd de Tramlijn 's-Hertogenbosch - Veghel - Helmond geopend, waarvoor in Veghel een trambrug over de Aa geplaatst werd. In 1883 werd ook een tramlijn geopend voor personen- en vrachtvervoer tussen Tramlijn Eindhoven - Veghel - Uden - Oss. Uit deze periode dateren het tramstation De Zwaan in de Sluisstraat en het tramstation De Gouden Leeuw in de Stationsstraat. Eveneens ontstond bij de Veghelse haven een tramemplacement voor de overslag van goederen, die met name naar Oss vervoerd werden, aangezien die stad destijds geen eigen haven had. De tram had in de volksmond de bijnaam "de goede moordenaar", omdat er enkele ongelukken met dodelijke afloop mee gebeurden. Bovendien liepen de rails in het smalle centrum van Veghel zo kort langs de huizen, dat de stoker 's nachts met een vlammende oliefakkel het verkeer moest stil leggen. In 1939 reed de laatste goederentram. Enkele jaren eerder was het personenvervoer al gestopt. Het tramvervoer ging over in het busvervoer van de BBA.

Sinds januari 2007 wordt het busvervoer in de regio Noordoost-Brabant verzorgd door Arriva, en in Midden-en West-Brabant door de BBA. Beter interregionaal/interprovinciaal vervoer komt er in de toekomst misschien met een provinciegrensoverschrijdende en snelle busverbinding in de vorm van de Interliner tussen Eindhoven en via Veghel/Uden naar Nijmegen, dus over de autosnelweg A 50 tussen Eindhoven-Veghel/Uden-Nijmegen-Zwolle kan gaan rijden.

Landschappelijke ontwikkeling van Veghel

Beekdallandschap in Veghel
Veghel is ontstaan op de oevers van de beek de Aa. De aanwezigheid van dit riviertje en haar zijlopen heeft in het grootste gedeelte van de gemeente een stempel gedrukt op de ontwikkeling van het landschap. Het beekdallandschap met hooiland, beemden en kleine landschapselementen als steilranden en vennen was tamelijk open. De hoger gelegen cultuurlanden vormden met bolle akkers, meidoornhagen en houtsingels een meer gesloten landschap. Met name in het zuiden van de gemeente bij de buurtschap Jekschot hebben tot in de 19e eeuw restanten van voormalige heidevelden gelegen. Echter, in tegenstelling tot het stereotype beeld van de Brabantse woeste gronden, was de gemeente Veghel net als andere Aa-dorpen, een gemeente waar al rond 1900 geen woeste gronden meer te vinden waren. Door haar ligging in het Aa-dal had de gemeente Veghel meer dan regelmatig wateroverlast, met bijgevolg schade aan de landbouwgewassen. In 1880 kocht het gemeentebestuur de aan haar grenzen gelegen Kilsdonkse watermolen onder Dinther en verwijderde de molenraderen en stuw. Dit lostte de waterafvoer enigszins op, maar écht optimaal werd de afvoer pas bij het kanaliseren van de Aa in de jaren '30.

Populierenlandschap in Veghel
Op de deels sterk lemige gronden in voornamelijk het westen van de gemeente Veghel werden vanaf 1750, vanwege het voorpootrecht, veel populieren aangeplant. Tussen 1760 en 1780 vond de grootste toename van houtteelt plaats in de gemeenten Schijndel-Sint-Oedenrode-Udenhout en Veghel. Met de aanplant van populieren, het patroon van zandpaden en vochtige beekdalgronden ontstond op deze wijze het zo kenmerkende Meierijse “Peppellandschap”. Dit landschap was in feite puur economisch, aangezien de populierenteelt grotendeels in dienst stond van de klompenindustrie. Kerngebied van deze klompenmakerij, en dus ook van de populierenteelt, werd met name gevormd door de gemeenten Sint-Oedenrode, Schijndel, Veghel, Liempde, Best en Boxtel. Volgens Van der Aa telde Veghel midden negentiende eeuw meer dan twintig klompenmakerijen als gevolg van deze populierenteelt.

Veranderend landschap
Dit typische Meierijse landschap is in Veghel nagenoeg compleet verdwenen, grotendeels als gevolg van de industriële ontwikkeling en groei in de jaren ’60 en ‘70, waar met name de populieren voor moesten wijken. Het riviertje de Aa al in de jaren ’30 grotendeels gekanaliseerd, waardoor vooral het kleinschalige beekdallandschap ingrijpend veranderde. Ruilverkaveling veegde het oude cultuurlandschap op de hogere zandruggen van de kaart. Her en der bevinden zich echter belangrijke relicten cultuurlandschap die het behouden waard zijn. Zoals het huidige natuurgebied de Aa-Broeken, een nat kwelgebied in het beekdal van de Aa. Momenteel is de gemeente Veghel bezig met het aanleggen van natuurgebieden. Dit ter compensatie van de aanleg van de snelweg A50, maar ook om het landelijk gebied een grotere ecologische en recreatieve waarde te geven.

Het Masterplan de Aa vormt hierbij een omvangrijk project. De eerste fase van het Masterplan wordt voorbereid en gerealiseerd in de periode 2005-2007. Deze eerste fase betreft het beekdal van de Aa tussen de A50 aan de noordzijde en de kom van Erp. Voor dit deel van het beekdal worden de doelstellingen ten aanzien van natuurontwikkeling, waterbeheer, recreatie, landschap, landbouw en archeologie concreet uitgewerkt. Het project zal aansluiten op de ontwikkelingen van soortgelijke plannen in de dorpen Heeswijk-Dinther en Berlicum.

Mooie andere plaatsen zijn:

DRIMMELEN

MACHAREN

WERVERSHOOF

ONDERDENDAM

GENNEP

MOLENSCHOT

KLIJNDIJK

BOVENKARSPEL

MARIAPAROCHIE

ERLECOM

• Adverteren
• Disclaimer
• Prijsvraag
• Links
• Bron
• Sitemap