Waalre-dorp of kortweg Waalre is een dorp in de gemeente Waalre.
De naam Waalre
Omstreeks 712 spreekt Willibrord over Uaedritlaeum, en later sprak men over Waderlo, wat doorwaadbare plaats bij een bosje zou betekenen. Via Waderle werd dit Waalre.
Geschiedenis van Waalre
Het gebied waar Waalre-dorp ligt is al bewoond vanaf de tijd der Rendierjagers, waarvan overblijfselen zijn gevonden.Het eerste kerkgebouw te Waalre werd in de 12e eeuw vervangen door een romaanse kerk. Deze kreeg enkele eeuwen later een hogere gotische aanbouw en een toren in Kempense gotiek. Van 1648 tot 1798 werd de kerk voor de protestante eredienst gebruikt, terwijl de katholieken een schuurkerk bezaten aan de Bolksheuvel. Tussen 1854 en 1859 werd de kerk gedeeltelijk gewijzigd in de trant van de neogotiek. Deze toevoegingen werden verwijderd tijdens de restauratie van1941-1942, onder leiding van H.W. Valk. De kerk werd na de Tweede Wereldoorlog gebruikt als provinciaal herdenkingsmonument voor Brabantse gesneuvelden.
Vanaf de 13e eeuw vormde Waalre een bestuurlijke eenheid met het huidige Valkenswaard. Dit was de heerlijkheid Waalre, Valkenswaard en Aalst. Het bestuurlijk centrum van deze heerlijkheid lag bij de Loondermolen. In 1721 werd Aalst van de heerlijkheid afgescheiden en in 1794 scheidde Valkenswaard zich van Waalre af. In 1824 werden de weinige overgebleven heerlijke rechten van Valkenswaard afzonderlijk verkocht.
Sinds het begin van de 20e eeuw ontwikkelde Waalre zich tot een echte dorpskern, met rondom een verspreide agrarische bebouwing. Geleidelijk aan kwam het onder invloed van Eindhoven, wat zich vooral uitte in de bouw van villa´s. Waalre kreeg daardoor de bijnaam: ´de Goudkust´. Aan de rand van de gemeente, aansluitend aan het Eindhovense stadsdeel Gestel, werd door Philips het Philips Natuurkundig Laboratorium gebouwd. Dit gebied behoort tegenwoordig tot Eindhoven.Ondanks de aanleg van nieuwbouwwijken, een groot woonwagenkamp en een bedrijventerrein, heeft Waalre-dorp nog steeds een landelijk karakter.
Bezienswaardigheden in Waalre Waalre-dorp telt 20 Rijksmonumenten. Daarnaast telt de tot Waalre behorende buurtschap Loon 6 Rijksmonumenten, en de buurtschap De Heuvel telt één Rijksmonument.
- Buurtschap Loon is een beschermd dorpsgezicht. Het heeft vijf beschermde Kempense langgevelboerderijen: Loon 1, 2, 3, 7, en 9.
- Deels omgrachte boerderij 'Het Kasteel', Dommelseweg 5 in Waalre. Deze bevindt zich op de plaats waar ooit het kasteel heeft gestaan. Vroeger lag hier ook de Loondermolen, een watermolen op de Dommel.
- Oude Sint-Willibrorduskerk. Dit is een deels gotische, deels romaanse kerk, die tegenwoordig in gebruik is als herdenkingskapel. Het orgel stamt uit 1845 en werd gebouwd door Ruef te Sint-Truiden. Het is in 1976 aangekocht, gerestaureerd en geplaatst. De ingrijpende restauratie door Hendrik Willem Valk van 1942 heeft een wat onnatuurlijke situatie geschapen, doordat het romaanse deel een lager dak heeft gekregen dan het gotische deel, wat nooit zo geweest is, daar de muren werden verhoogd toen het gotische deel werd gebouwd. Deze toevoeging is echter gesloopt. Het romaanse tufstenen schip is een der oudste van Noord-Brabant.
- Graf van Antoon Coolen, bij de oude kerk, uit 1961.
- Sint-Willibrorduskerk. Dit is een bakstenen gebouw uit 1925 dat ontworpen is door Louis Kooken. In deze kerk vindt de devotie plaats voor de Heilige Wilgefortis, ook Sinte-Ontcommer genaamd, een apocriefe heilige die werd aangeroepen bij 'kommer en kwel'. Een schilderij van de hand van Adriaan van Lelie bevindt zich in de kerk. De devotie is terug te traceren tot omstreeks 1590. Er werden grote feesten, processies en bedevaarten ter harer eer gehouden en er was ook een broederschap die de devotie onderhield. Dit alles is al sedert lange tijd verdwenen.
- Sinte-Wilgefortisgesticht uit 1913. Dit is een voormalig klooster annex bejaardenverzorgingstehuis aan de Hoogstraat 6, dat sinds 1922 werd geleid door de Dochters van Maria en Joseph, een katholieke congregatie. Sinds de jaren '70 van de 20e eeuw is het een ontmoetingscentrum, 'Het Klooster' genaamd. Tegen de gevel bevindt zich een Wilgefortisbeeld.
- Landgoed Treeswijk met villa in neoclassicistische stijl uit 1829, gesierd door beelden van Ceres en Proserpina. Dienstwoningen uit 1875 en een park in Engelse landschapsstijl. Opdracht tot de bouw gaf A.A. van Velthoven, president van de Eindhovense rechtbank en heer van Waalre.
Tot de overige Rijksmonumenten behoort een gemeentehuis, diverse herenhuizen, een voormalige linnenfabriek en een voormalige sigarenfabriek.
- Buurtschap De Heuvel kent een aantal Kempense langgevelboerderijen, namelijk op Heuvelstraat 1a en de boerderijen op Heuvelstraat 9, 12, 13, en 14, die allen Gemeentelijke monumenten zijn.
- Ook elders zijn een aantal langgevelboerderijen te vinden, namelijk: Pastoor van de Heijdenstraat 1, Timmereind 1, Willibrorduslaan 23. Enkele woonhuizen en langgevelhuizen van Waalre zijn eveneens tot Gemeentelijk monument verklaard.
- Volmolen. Deze watermolen op de Dommel heeft een lange geschiedenis, want op deze plaats stond volgens schriftelijke bronnen reeds in 703 een watermolen, terwijl in 1350 al sprake is van twee gebouwen: een oliemolen aan de Waalrese kant, en een graanmolen aan de Riethovense zijde. De oliemolen was sinds 1792 in gebruik als volmolen. De molen is echter in verval geraakt, hoewel ze in 1952 nog als bouwval heeft bestaan. In 1992 werd een nieuwe onderslagmolen met twee raderen gebouwd op dezelfde plek, die gebruikt wordt voor elektriciteitsopwekking. Er zijn plannen om ook de vroegere graanmolen opnieuw op te bouwen.
Musea in Waalre
- Het Waalres Museum. Dit museum, gelegen aan de Willibrorduslaan, biedt de volgende onderwerpen:
'Tentoonstellingen van antiek damast van de 16e tot en met de 19e eeuw,
'Exposities van moderne kunst van regionale kunstenaars,
'Het tonen van heemkundige voorwerpen uit Waalre.
'Het organiseren van lezingen en verzorgen van voorlichting en educatie.
Economie in Waalre
In de eerste helft van de 20e eeuw bevond zich te Waalre een sigarenfabriek die exporteerde naar alle werelddeelen. Dit was de exploitant van sigarenfabrieken J.W. Swane & Zonen. Het bedrijf had ook vestigingen in Neerpelt en Kaldenkirchen. Een van de merken was Esperanza. Dit bedrijf had in het begin van de 20e eeuw ook een vestiging te Eindhoven.Tegenwoordig is er ten noorden van Waalre een bedrijventerrein, maar Waalre staat vooral bekend als de goudkust van Eindhoven, wegens het villabos dat ten zuiden van de kom is aangelegd. Vanzelfsprekend pendelen vele bewoners voor hun werkzaamheden naar Eindhoven, Veldhoven en Valkenswaard.
Natuur en Landschap in Waalre
Ten oosten van Waalre ligt een dekzandgebied met naaldbossen die deels zijn aangeplant in de jaren '30 van de 20e eeuw als werkverschaffingsproject. Zij sluiten aan bij het bosgebied van Aalst en dat van Valkenswaard.In het westen stroomt de Dommel waarlangs een aantal natuurgebieden liggen, die voor een belangrijk deel in bezit zijn van Natuurmonumenten onder de naam Dommeldal. Van dit gebied liggen in de gebieden 'De Hogt', 'Heuvelse Putten' en 'De Elshouters' bij Waalre. De Elshouters is een elzenbroekbos dat dichtbij Waalre ligt waar de Keersop in de Dommel uitkomt. De Hogt is door verdroging en de aanleg van autosnelwegen goeddeels verwoest.Tussen de Dommel en het dekzandgebied ligt nog een kleinschalig landbouwgebied, afgewisseld met kleine stukjes bos, vooral bij Loon en Timmereind, doch het gebied bij De Heuvel is sterk achteruitgegaan door de aanleg van een bedrijventerrein en een woonwagenkamp.
WAALRE Waalre-dorp Waalre Waalre
De Waalre
Omstreeks Willibrord Uaedritlaeum Waderlo Waderle Waalre
Geschiedenis Waalre
Het Rendierjagers later Kempense Bolksheuvel Tussen Tweede Wereldoorlog gebruikt Brabantse Valkenswaard Aalst heerlijkheid Loondermolen werden Geleidelijk onder Eindhoven kreeg Goudkust´ gemeente Eindhovense Gestel Philips Natuurkundig Laboratorium gebied Ondanks Waalre
Waalre-dorp Rijksmonumenten Daarnaast buurtschap Heuvel Rijksmonument
- Buurtschap heeft Deels Kasteel' Dommelseweg plaats Vroeger Dommel Sint-Willibrorduskerk gotische deels romaanse tegenwoordig gebouwd Sint-Truiden restauratie Hendrik Willem Noord-Brabant Antoon Coolen Louis Kooken Heilige Wilgefortis Sinte-Ontcommer Adriaan Lelie bevindt devotie Sinte-Wilgefortisgesticht Hoogstraat Dochters Maria Joseph Sinds Klooster' genaamd Tegen Wilgefortisbeeld Landgoed Treeswijk Ceres Proserpina Dienstwoningen Engelse Opdracht Velthoven behoort voormalige langgevelboerderijen Heuvelstraat Gemeentelijke aantal namelijk Pastoor Heijdenstraat Timmereind Willibrorduslaan Gemeentelijk Volmolen watermolen lange terwijl Waalrese Riethovense oliemolen sinds gebruik echter graanmolen Waalre
- Waalres Museum
'Het Waalre
In eerste Swane Zonen Neerpelt Kaldenkirchen Esperanza bedrijf begin Tegenwoordig bedrijventerrein vooral Vanzelfsprekend Veldhoven Valkenswaard
Natuur Landschap Waalre
Ten jaren Natuurmonumenten Dommeldal liggen Hogt' Putten' Elshouters' Elshouters Keersop aanleg dekzandgebied woonwagenkamp