Rijssen (Nedersaksisch: Riesn) is een stad in de gemeente Rijssen-Holten en ligt in de Nederlandse provincie Overijssel, tussen Deventer en Almelo. Rijssen telt ruim 26.000 inwoners.
Geschiedenis van Rijssen Rijssen en haar oudste geschiedenis
De oudste vermelding van Rijssen is in de goederenlijst van de graaf van Dale, waarin de parrochia Risnen wordt genoemd. De Schildkerk, toen Sint-Dionysiuskerk, vormde het centrum van dit kerspel Rijssen. De wording van dorp tot stad vond plaats doordat Otto van Holland, bisschop van Utrecht, onenigheid had met zijn leenman, de burggraaf van Goor. Deze werd in zijn burcht Goor te machtig. De bisschop wilde deze macht breken en verleende aan het dorp Rijssen op 5 mei 1243 stadsrechten. Deze rechten hielden in dat de stad Rijssen twee jaarmarkten mocht houden en twee weekmarkten. Rijssen kreeg ook het recht om zich te verdedigen, wat Rijssen deed door het aanleggen van wallen en grachten. Namen als Walstraat en Huttenwal herinneren hieraan. Het stadsrecht van Rijssen appelleert aan het stadsrecht van Deventer. Net als Deventer trad Rijssen omstreeks 1350 toe tot de Hanze.
Rijssen bezat ook het recht van een Hoge Bank, dat wil zeggen de hoge rechtbank voor het richterambt Kedingen dat tot aan de Franse tijd heeft bestaan. Hierover zijn meerdere disputen gehouden tussen de stad Goor en Rijssen, om te besluiten wie dit recht mocht bezitten. Rijssen bestuurde het recht over de zogenaamde Rijssense Kwartieren. Rijssen had drie stadspoorten: de Molenpoort, de Elsenerpoort en de Haarpoort. 's Avonds werd de avondklok geluid ten teken dat de poorten werden gesloten, een traditie die nog steeds in ere wordt gehouden. De toegang naar het zuiden werd extra bewaakt door de Holtentoren op de Koerbelt. Een verdere verdediging was niet nodig omdat Rijssen aan de andere zijden was omringd door waterrijke en moerassige gebieden.
Stadsbestuur van Rijssen Rijssen had een stadsbestuur en zes burgemeesters. Deze waren tegelijkertijd schepen en raad. Het college van burgemeesters koos zijn maandschepenen. De schepenen vormden voor vier maanden van het jaar een vast koppel. Als de periode verstreken was, kwam het volgende koppel aan de beurt. Het taakbeleid van de schepenen in Rijssen was zeer veelzijdig. Ze hielden zich ook bezig met de oneigenlijke rechtspraak. Dat hield het opmaken en registeren van akten in. Bijzonder is dat de schepenen van Rijssen zich gedroegen als markerichters en gewaarden. Ondanks dat Rijssen een stad was, is er naast de stad ook sprake van de marke Rijssen; dat is dat deel dat buiten het stads wigbold ligt.
Rijssen was later na de 18e eeuw onderverdeeld in zes kwartieren van samen 12 rotten. De rotten of wijken in Rijssen bestonden grotendeels uit de oudste straten. Daarvoor was ze alleen onderverdeeld in rotten. De nu nog bekende rotten zijn: Het Schild, Haarstraat, Elsenerstraat, Bouwstraat, Walstraat, Rozengaarde, Grotestraat, Boomkamp, Huttenwal. Het gebied rondom Rijssen werd markegrond genoemd. Langzaam werd dit door Rijssen opgeslokt en ging dit tot het buitenrot behoren. In de 18e eeuw bestond Rijssen uit twaalf rotten en één buitenrot. Het buitenrot telde voor de verkiezing niet mee. Dit had te maken met dat het markegrond was en buiten het stadswigbold viel. In elk kwartier mocht de bevolking twee mensen kiezen voor de keur. In totaal waren er derhalve twaalf mensen waarvan er uiteindelijk zes overbleven; die zes vormden de Rijssense regering.
Reformatie van Rijssen
De resolutie van 1598, die er voor moest zorgen dat de reformatie zijn doorgang kon vinden, bleek weinig uit te halen. Van 1601 tot 1628 probeerde de classis van Deventer grote druk uit te oefenen om de reformatie door te zetten. De tijd was de katholieken goed gezind; omdat Spinola Oldenzaal veroverde, werd heel Twente weer katholiek. De magistraat van Rijssen luisterde niet naar de classis van Deventer en ook de oude pastoor Rutgerus Braemcamp oefende na afzetting het priesterambt weer uit en celebreerde nog soms de katholieke mis voor de gelovigen. De classis verbood alle soorten van zogenaamde paapse afgoderij. De grotendeels nog katholiekgezinde bevolking die ook op bedevaart ging naar het Heilige Bloedhuis in de Martinuskerk waar een reliek van het Heilige Bloed werd bewaard, werd onder druk op straffe van grote geldboetes gedwongen om niet deel te nemen aan deze "paapse" gewoonten. De periode na pastoor Braemcamp bleef woelig en Rijssen bleef voor de classis van Deventer een stad met een tegendraadse bevolking die aanvankelijk niet luisterde naar de orthodox-calvinistische protestantse classis. In latere jaren zou echter het protestantisme in Rijssen meer en meer de boventoon gaan voeren; het thans zo kenmerkende uiterst protestantse en bevindelijk-gereformeerde karakter der stad Rijssen vinden echter hun oorsprong pas in de 18e en 19e eeuw.
Plundering en oorlog in Rijssen
De oudste bekende plundering iin Rijssen s die van 1497 door Hendrik V van Wisch, een bannerheer van kasteel Wisch uit het Hertogdom Gelre. Rijssen was weerloos en kon niet voorkomen dat ze werd geplunderd. In 1510 wilde Karel van Gelre Rijssen plunderen. Deze plundering kon door het afdragen van een afkoopsom door het stadsregering worden voorkomen. In 1517 probeerde Karel van Gelre nog een keer tot plundering over te gaan. In de periode 1580-84 ondervond Rijssen de meeste hinder van de Tachtigjarige Oorlog. Doordat Deventer in Staatse handen en Oldenzaal in Spaanse handen bleef, kwam het op de grens tussen deze gebieden tot schermutselingen. Rijssen werd in 1583 in brand gezet. In 1584 kwamen Engelse en Duitse huurlingen, die officieel in dienst waren van het Staatse leger, naar de stad. Zij gijzelden inwoners van Rijssen en met dreigementen persten ze de bevolking 2100 Carolus gulden af. De toenmalige bisschop van Münster, Bernhard von Galen, ook wel "Bommen Berend" genaamd, plunderde Rijssen tweemaal; de eerste keer direct na de jaarwisseling in 1666, de tweede keer volgde in 1672.
Industriële periode van Rijssen
In 1750 werd aan de Regge de huidige Pelmolen Ter Horst gebouwd door de Rijssense familie Ter Horst. In de 19e eeuw ging de opkomst van de textielindustrie in Twente aan Rijssen niet voorbij. De Koninklijke Jutespinnerijen en -weverijen van Ter Horst & Co bepaalden meer dan 125 jaar de economie van de Reggestad. Naast de jute-industrie bezat Rijssen een aantal steenbakkerijen. De laatste steenfabriek van Rijssen is in 2007 gesloten. In 1888 werd Rijssen ontsloten door de spoorlijn Deventer - Almelo en kreeg een stationsgebouw, Station Rijssen. In 1924 eindigde de scheepvaart van zompen op de Regge. Na de teloorgang van de jute-industrie in de jaren '70 en '80 van de vorige eeuw ontstond in Rijssen een bloeiende bouwnijverheid en transportsector.In 2001 werd de gemeente Rijssen samengevoegd met de Sallandse gemeente Holten. Rijssen behoort tot de regio Twente en wordt wel de Poort van Twente genoemd.
Bevolking van Rijssen
Godsdienst in Rijssen Rijssen heeft een grotendeels orthodox protestantse bevolking. Rijssen behoort ook tot de bijbelgordel die grofweg loopt van de provincie Zeeland, via de Veluwe tot aan de kop van Overijssel. Een deel van de Rijssense bevolking vindt dat geloofsovertuiging en politiek niet mogen worden gescheiden. De SGP is de grootste politieke groepering in Rijssen. Kenmerkend voor Rijssen is het aanhouden van de zondagsrust door het orthodoxe deel van de bevolking, alhoewel dit minder wordt. Het calvinisme bepaalt reeds lange tijd het aanzien van Rijssen. Rijssen bezit een heel scala aan kerkgenootschappen uit het protestantse spectrum. Het katholicisme, dat in andere delen van Twente de overhand heeft, vormt in Rijssen een minderheid. Verder kent Rijssen een Syrisch-Orthodoxe gemeenschap, een Turkse gemeenschap en een Molukse gemeenschap. Deze Molukkers, die zich in de jaren '60 in Rijssen vestigden, zijn over het algemeen protestants. Rijssen kent ook een jeugdkerk, genaamd Transformed.
De grootste kerk van Rijssen, de PKN telt 10129 leden. Daarna komt de gereformeerde gemeente met 6348 leden. De Noorder- en Zuiderkerk van de gereformeerde gemeente tellen ieder meer dan 2000 zitplaatsen en behoren tot de grootste kerken in Nederland voor wat betreft het aantal zitplaatsen.
Volksaard en traditie in Rijssen De opkomst bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer behoort traditiegetrouw tot de hogere in Nederland. De Rijssense handelsgeest is alom bekend. Zoals in veel plaatsen in Twente heeft de autochtone bevolking in Rijssen bijnamen. Een opvallend verschil met veel andere plaatsen is dat de bijnamen in Rijssen veelal niet zijn gekoppeld aan de naam van de boerderij waar de familie woonde. De bijnamen, vaak scheldnamen genoemd, zijn regelmatig ontstaan naar aanleiding van een opvallend uiterlijk kenmerk of opvallend gedrag van een ver familielid.
Karakteristieken van het Rijssens: Riessens
~ -er in het Nederlands wordt in het Rijssens -oar: woorden als 'berg' en 'kerk' worden 'boarg' en 'koarke'.
~ Veel woorden komen overeen met het Duits:
- Nederlands: 'bord', Duits: 'Teller', Rijssens: 'teelder'
- Nederlands: 'soms', Duits: 'manchmal', Rijssens: 'smangs' Twents: 'mangs' ~ In tegenstelling tot veel andere varianten van het Twents, maakt Rijssensonderscheid in uitspraak van [f]/[v] en in iets mindere mate in [s]/[z]:
- Waarin het 'algemeen' Twents "jazeker" als [joa'sihker]wordt uitgesproken, wordt er in het Rijssens veel aandacht aan de [z]
geschonken: [joa'zeeker].
~ -sch wordt -sk: Nederlands: 'schuur', Rijssens 'skuure'
~ -oor wordt -uur, alhoewel hier enkele uitzonderingen op zijn.
- 'voor' wordt 'vuur'
- 'door' wordt 'duur'
~ aar, -eer en, zoals in 'waard', 'geleerd', veranderen in een klank die overeen komt met de tweeklank uit het Engelse woord 'air'.
- 'waard' wordt 'weard'
- 'geleerd' wordt 'eleard'
~ -ier verandert in -eer: 'bier' wordt 'beer'
~ Na een klinker en aan het eind van een woord wordt, net als in het Engels, de -r niet uitgesproken.
~ -oof en -ove verandert in -euw of -euwe: 'ik geloof' wordt 'ik geleuwe'
~ Woorden die eindigen op een klinker plus -n, -nd, -nt of -nk krijgen een nasale uitspraak [ñ], als in het Franse "trente". Een veelgebruikt grapje hierbij is zwat zaand(zwart zand) dat bijna hetzelfde klinkt als het Franse soixante.
~ De [a] in de combinatie -ar of -ats, wordt in het Rijssens uitgesproken als [æ]. Deze klank is te vergelijken met het Britse 'sack' of 'Sam'. De uitspraak zit tussen de [a] en de [e] in. Hij wordt geschreven als -à-.
- De naam Arjan wordt dus uitgesproken als ['ærjañ].
~ Net als in het Nederlands kent het Rijssens 2 verschillende uitspraken van korte o's. De eerste variant klinkt als in 'kom' en de tweede als in het Franse 'bon'. Bij deze tweede ligt de -o iets dieper in de keel. In tegenstelling tot het Nederlands komt deze tweede variant in het Rijssens echter vaker voor dan de eerste.
~ Het Rijssens kent de verbindings-r, die een woord dat eindigt op een klinker verbindt met een woord dat begint met een klinker, zodat er geen glottisslag gemaakt dient te worden.
- Voorbeeld 1: dat deed hij ook, wordt naar het Rijssens vertaald als: dàt dee hee ook. Echter, de uitspraak van deze zin is:
dàt dee-r-ee-r-ook.
- Voorbeeld 2: ja hè?, zal door vrijwel elke Rijssenaar worden uitgesproken als: ja-r-è?
- Woorden met een ij worden omgezet naar de ie.
- Voorbeeld: Rijssen wordt Riessen; ijs wordt ies; ijzer wordt iezer; begrijpen wordt begriepm.
Economie van Rijssen
Rijssen behoort tot de nationale top wat betreft economische activiteit per inwoner. Rijssen kent een nauw sociaal netwerk, dat onderlinge handelssolidariteit bevordert.Belangrijke bronnen van inkomsten zijn handel, kunststof, transport, bouwbedrijven en papier, terwijl dit vroeger vooral ijzer en jute was.
Sport en recreatie in Rijssen
- Rijssen is gelegen aan de Europese wandelroute E11, die loopt van Den Haag over de Holterberg naar het oosten, op dit moment tot de grens Polen/Litouwen. In Rijssen is de route bekend als Marskramerpad ofwel Handelsweg.
- Rijssen telt 4 voetbalverenigingen. SV Excelsior '31 speelt in de zaterdag hoofdklasse C. Verder zijn er Sportclub Rijssenn, Rijssen Vooruit en RKSV.
- Ieder jaar wordt in juni door STRATOS de Rijssense Triathlon georganiseerd rondom en over de Rijsserberg.
- Rijssen vormt jaarlijks zowel de start- als de finishplaats van de wielerwedstrijd Ronde van Overijssel.
- De volleybalvereniging RIVO. De eerste teams spelen momenteel in de 2e nationale divisie.
- In Havezate de Oosterhof ten oosten van het centrum van Rijssen, is het Rijssens Museum gevestigd. Het biedt informatie over de geschiedenis van Rijssen, haar bewoners en de jute-industrie.
RIJSSEN Rijssen Riesn) Rijssen-Holten Nederlandse Overijssel Deventer Almelo Rijssen
Rijssen oudste Risnen Schildkerk Sint-Dionysiuskerk Holland Utrecht bisschop Namen Walstraat Huttenwal stadsrecht Hanze
Rijssen recht Kedingen Franse Hierover tussen mocht Rijssense Kwartieren Molenpoort Elsenerpoort Haarpoort Avonds wordt gehouden Holtentoren Koerbelt Rijssen
Rijssen burgemeesters koppel schepenen hielden Bijzonder Ondanks Rijssen; rotten Daarvoor onderverdeeld Schild Haarstraat Elsenerstraat Bouwstraat Rozengaarde Grotestraat Boomkamp genoemd Langzaam buitenrot markegrond buiten waren twaalf mensen vormden Rijssen
De reformatie omdat Spinola Oldenzaal Twente classis Rutgerus Braemcamp zogenaamde grotendeels bevolking Heilige Bloedhuis Martinuskerk Bloed grote periode pastoor bleef luisterde protestantse vinden echter bekende Hendrik Wisch Hertogdom Gelre wilde Karel plundering voorkomen probeerde Tachtigjarige Oorlog Doordat Staatse Spaanse handen Engelse Duitse Carolus Münster Bernhard Galen Berend" Rijssen
In Regge Pelmolen Horst Koninklijke Jutespinnerijen Reggestad Naast bezat gesloten Station jute-industrie jaren gemeente Sallandse Holten Poort Rijssen
Godsdienst heeft behoort provincie Zeeland Veluwe worden Kenmerkend andere Verder Syrisch-Orthodoxe Turkse gemeenschap Molukse Molukkers genaamd Transformed
De grootste Daarna leden Noorder- Zuiderkerk gereformeerde behoren Nederland aantal traditie opkomst Tweede Kamer Zoals plaatsen bijnamen familie opvallend Rijssens Riessens
~ Nederlands woorden Duits
Duits Twents Rijssensonderscheid Waarin alhoewel overeen 'waard' 'geleerd' woord Engels uitgesproken verandert Woorden klinker uitspraak klank Britse Arjan eerste klinkt tweede tegenstelling variant Voorbeeld Echter Rijssenaar Riessen; betreft Belangrijke ijzer Rijssen
- Europese loopt Holterberg grens Polen/Litouwen bekend Marskramerpad Handelsweg Excelsior Sportclub Rijssenn Rijssen Vooruit RKSV
- Ieder STRATOS Triathlon rondom Rijsserberg vormt Ronde nationale Havezate Oosterhof oosten centrum Museum