Hardenberg (Nedersaksisch: Hardenbarg of Haddenbarreg) is een stad aan de Overijsselse Vecht in de Nederlandse provincie Overijssel.In Hardenberg staat het gemeentehuis van de gelijknamige gemeente die na de gemeentelijke herindeling van 2001 ontstaan is uit de gemeenten HardenbergAvereest en Gramsbergen. De stad Hardenberg heeft 17.950 inwoners.
Geschiedenis van Hardenberg
Hardenberg voor de 20e eeuw Aanvankelijk lag dicht bij de plaats waar nu Hardenberg ligt, de nederzetting Nijenstede. Het Kerkhof Nijenstede herinnert hier nog aan. Naast deze nederzetting werd een bisschoppelijk kasteel op de Herdenberch gebouwd. De bewoning van Nijenstede verplaatste zich geleidelijk naar het gebied rond en met name binnen de vesting. De burcht op de Herdenberch werd rond 1230 ommuurd door bisschop Wilbrand van Oldenburg. Deze muur liet hij bouwen als reactie op de nederlaag van zijn voorganger Otto von Lippe bij de slag bij Ane in 1227 tegen opstandige Drenten onder leiding van Rudolf van Coevorden. In 1362 verplaatste de Utrechtse bisschop Jan van Arkel de stadsrechten van Nijenstede naar Hardenberg. Bisschop Floris van Wevelinkhoven laat in 1386 het kasteel verder versterken en verfraaien. Hij verblijft veel in het kasteel en overlijdt er in 1393. In 1497 wordt Hardenberg door een grote brand verwoest. In 1518 laat Filips van Bourgondië, bisschop van Utrecht, het kasteel ontmantelen. Ook de stadsmuur wordt gesloopt. Restanten ervan zijn in de 20e eeuw gevonden en een fragment ervan is gereconstrueerd. Op de plaats waar destijds het kasteel stond, werd in het eind van de 19e eeuw een kerk gebouwd, de Höftekerk. Deze naam verwijst naar het bisschoppelijke hof of hofstede.
In de tijd van het Hanzeverbond, tot ca. 1500, waren er in Overijssel Hanzesteden als Kampen, Zwolle en Deventer. Deze zogeheten Gemeene of Principaalsteden zochten contact met kleinere steden en dorpen in hun achterland. In Overijssel was een groot aantal van deze Bijsteden aan een van de grote IJsselsteden gelieerd. Zo was de stad Hardenberg door de ligging aan de Vecht verbonden met Zwolle. Hardenberg had waarschijnlijk niet meer dan landbouwproducten te bieden.
Hardenberg is tot in de twintigste eeuw een sterk agrarische plaats gebleven. Alleen de scheepvaart over de Overijsselse Vecht met zompen was een economische activiteit van belang. Op 8 mei 1708 brandde, na een 'foutje' van Aaltje Kraak, Hardenberg bijna volledig af. Bij de wederopbouw werden de overwegend houten huisjes vervangen door stenen woningen.
Hardenberg staat ook bekend als 'Klepperstad'. In vroeger tijden was er een zogenaamde Klepperman aangesteld, een soort nachtwacht. Deze riep 's avonds met een klepper de tijd om en controleerde op eventueel brandgevaar.
Hardenberg vanaf de 20ste eeuw
Aan het begin van de twintigste eeuw was Hardenberg sterk agrarisch. De eerste industriële vestiging betrof dan ook de melkfabriek Salland. In 1930 opende een atelier van de N.V. Leeuwarder Textiel Mij. Eltem. Eind jaren vijftig vestigde de Wavin, een plasticbuizenfabriek, haar belangrijkste productievestiging in Hardenberg. Dit bedrijf groeide uit tot een multinational die onder meer plastic kratten en zakken ging fabriceren. Het werd verreweg de belangrijkste werkgever in Hardenberg. In de jaren negentig concentreerde het bedrijf zich weer op buizen en werden de andere bedrijfsactiviteiten op het terrein in Hardenberg verkocht. In de naoorlogse jaren is het centrum van Hardenberg gemoderniseerd waardoor het oorspronkelijke karakter grotendeels verloren is gegaan. Voor en door de middenstand van Hardenberg werd in de jaren vijftig de gratis huis-aan-huiskrant Weekblad de Toren opgericht.
Door de toegenomen industrie is Hardenberg behoorlijk gegroeid. In de jaren zestig werd het dorp Heemse geannexeerd en werden daar verschillende woonwijken gebouwd. In de jaren zeventig werd op de plaats van het gehucht Baalder een gelijknamige woonwijk gebouwd. Sinds een paar jaren heeft Hardenberg een nieuw bedrijventerrein en een nieuwe woonwijk in aanbouw, waarvan de eerste fases afgerond zijn. Aan de andere kant van het kanaal Almelo-De Haandrik wordt een nieuw industrieterrein aangelegd, De Broeklanden. Hier is ook een nieuwe verbindingsweg met Duitsland aangelegd. De stad Hardenberg gaat de komende jaren een metamorfose in door een stadsvernieuwing waarbij enkele straten gemoderniseerd worden. In het centrum van Hardenberg wordt een aantal nieuwe gebouwen gebouwd waar nieuwe winkels en appartementen in komen. Daarnaast worden er nieuwe huizen gebouwd in het gebied Marsch-Kruserbrink. Ook de infrastructuur van Hardenberg wordt de komende jaren verbeterd om het verkeer soepel te verwerken.
Verbindingswegen in Hardenberg
Hardenberg is bereikbaar over de weg over de N340 en N34 die van Zwolle naar Emmen en verder gaat richting Groningen. Ook de N36 die uit de richting Almelo komt, sluit vlakbij Hardenberg op de N34 aan.
In 1886 opende de Dedemsvaartsche Stoomtramweg-Maatschappij haar lijn naar Hardenberg. Deze lijn liep feitelijk niet door tot Hardenberg, maar eindigde in Heemse, dat aan de overzijde van de Vecht ligt. Zo werden de kosten van een brug uitgespaard. De remise van de DSM lag tegenover Hotel de Rustenbergh. In 1937 werd de stoomtramlijn opgeheven.
Sinds 1 februari 1905 is Hardenberg per spoor bereikbaar via de spoorlijn Zwolle - Stadskanaal. De spoorlijn is door de NOLS aangelegd en werd in 1938 ingekort tot Emmen. In 1987 werd de lijn geëlektrificeerd. Het gedeelte tussen Mariënberg en Gramsbergen werd toen dubbelsporig. Het stationsgebouw werd ontworpen door Eduard Cuypers en is gebouwd in 1903. De belangrijkste buslijnen zijn lijn 30 en lijn 80. Buurtbussen rijden vanaf Hardenberg naar diverse andere plaatsen in de gemeente Hardenberg.
Verder ligt het industrieterrein De Nieuwe Haven aan het Kanaal Almelo-de Haandrik. Hier is, zoals de naam al zegt, een haven, waar vooral betoncentrales gebruik van maken.
Godsdienst in Hardenberg
Hardenberg is in religieus opzicht voornamelijk protestants. Met name de Gereformeerde Kerk is sterk vertegenwoordigd, zowel op godsdienstig als op sociaal-economisch gebied. Zij beschikt over vier kerkgebouwen verdeeld over zes kerkelijke gemeentes. De gemeente Hardenberg Centrum komt samen in de 'Petrakerk', de gemeentes Baalder, Baalderveld-Oost en Baalderveld-Zuid in 'Het Morgenlicht', de gemeente Heemse in de 'Kandelaarkerk' en sinds juni/juli 2007 is er de nieuwe kerkelijke gemeente Marslanden die in het nieuwe kerkgebouw 'De Levensbron' samenkomt.
Ook de gemeenten van de Protestantse Kerk in Nederland hebben een groot aantal leden: de Nederlands-hervormde gemeente heeft twee gemeenten en de Gereformeerde Kerk van Hardenberg, die in 1999 gefuseerd is met die van Heemse. Overigens zijn de Hervormde gemeenten van Hardenberg en Heemse in maart 2006 gefuseerd met de Gereformeerde kerk Hardenberg-Heemse. Zij vormen thans de Protestantse Gemeente Hardenberg-Heemse.
Vanaf begin januari 2009 is de Christelijk Gereformeerde kerk uit Lutten verder gegaan in het verbouwde voormalige Sjaloomschoolgebouw in Heemse. Deze is vanaf toen Sjaloomkerk gaan heten. Hardenberg heeft ook een Rooms-Katholieke parochie die in het centrum van Hardenberg gevestigd is. Daarnaast zijn er een Evangelische en een Pinkstergemeente.
Voor de Tweede Wereldoorlog was er een joodse gemeenschap met een synagoge in Hardenberg. Deze synagoge is rond eind jaren '70, begin jaren '80 ondanks protest afgebroken. Net buiten de stad ligt het zogenaamde Jodenbergje. Hier werden van 1761 tot 1910 overleden Joden begraven, omdat dit niet in Hardenberg mocht. Als opvolger hiervan ligt er ook een kleine Joodse begraafplaats in het centrum van Hardenberg.
Toerisme en evenementen in Hardenberg
- In de jaren '80 van de 20e eeuw is het belang van toerisme rond Hardenberg sterk toegenomen. Hardenberg profileert zich in de zomermaanden als "klepperstad" en organiseert onder die vlag veel activiteiten. Zoals de avondvierdaagse en het jaarlijkse luchtballonnenfestival.
- Te Hardenberg staat nog één te bezichtigen molen: De Oele Mölle.
- Een andere trekpleister in Hardenberg is de Evenementenhal, waarin veel verschillende evenementen en beurzen georganiseerd worden.
HARDENBERG Hardenberg Hardenbarg Haddenbarreg) Overijsselse Vecht Nederlandse Overijssel Avereest Gramsbergen Hardenberg
Hardenberg Nijenstede Kerkhof Naast nederzetting Herdenberch Wilbrand Oldenburg Lippe Drenten Rudolf Coevorden verplaatste Utrechtse bisschop Arkel Bisschop Floris Wevelinkhoven kasteel Filips Bourgondië Utrecht wordt Restanten ervan plaats gebouwd Höftekerk Hanzeverbond Hanzesteden Kampen Zwolle Deventer Gemeene Principaalsteden Bijsteden grote IJsselsteden Alleen Aaltje Kraak staat Klepperman twintigste sterk Salland Leeuwarder Textiel Eltem Wavin onder belangrijkste jaren bedrijf werden vijftig Weekblad Toren Heemse Baalder gelijknamige Sinds heeft woonwijk eerste andere Almelo-De Haandrik nieuw Broeklanden nieuwe Duitsland aangelegd gemoderniseerd centrum aantal Daarnaast worden gebied Marsch-Kruserbrink komende Hardenberg
Hardenberg Emmen verder Groningen richting Almelo opende Dedemsvaartsche Stoomtramweg-Maatschappij Hotel Rustenbergh bereikbaar Stadskanaal spoorlijn Mariënberg Eduard Cuypers Buurtbussen vanaf gemeente Hardenberg
Verder industrieterrein Nieuwe Haven Kanaal Almelo-de Gereformeerde Centrum gemeentes Baalderveld-Oost Baalderveld-Zuid Morgenlicht' kerkelijke Marslanden Levensbron' gemeenten Protestantse Nederland groot Nederlands-hervormde Overigens Hervormde gefuseerd Hardenberg-Heemse Gemeente Hardenberg-Heemse
Vanaf begin Christelijk Lutten gegaan Sjaloomschoolgebouw Sjaloomkerk Rooms-Katholieke Evangelische Pinkstergemeente
Voor Tweede Wereldoorlog synagoge zogenaamde Jodenbergje Joden Joodse Hardenberg
Toerisme Hardenberg
- belang toegenomen Zoals Mölle
- Evenementenhal verschillende evenementen